Đào Hữu Thi – Người lính kể chuyện Trường Sơn bằng âm nhạc

Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, đường Trường Sơn – đường Hồ Chí Minh giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Đây là tuyến chi viện chiến lược nối hậu phương miền Bắc với các chiến trường miền Nam, nơi hàng triệu tấn hàng hóa, vũ khí, lương thực và thuốc men được vận chuyển qua núi rừng hiểm trở. Để duy trì con đường ấy, biết bao cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong và nhân viên giao liên đã phải đối mặt với bom đạn, bệnh tật, thiếu thốn và hiểm nguy. Giữa những con người âm thầm cống hiến ấy có nhạc sĩ Đào Hữu Thi – một người lính đã dùng chính trải nghiệm của mình để kể lại câu chuyện Trường Sơn bằng âm nhạc.

Đào Hữu Thi sinh năm 1944 tại Hà Nội. Trước khi nhập ngũ, ông từng là giáo viên dạy văn. Ngày 30 tháng 6 năm 1965, ông rời bục giảng, từ biệt cuộc sống quen thuộc để lên đường thực hiện nghĩa vụ với Tổ quốc. Ông được biên chế vào Trung đoàn Tên lửa 285, thuộc Sư đoàn 363, Quân chủng Phòng không – Không quân. Từ một người thầy giáo trẻ, ông trở thành người chiến sĩ, bắt đầu cuộc sống quân ngũ với những nhiệm vụ đòi hỏi tính kỷ luật, lòng dũng cảm và tinh thần trách nhiệm.

Năm 1969, đơn vị của Đào Hữu Thi được điều động vào chiến trường, thực hiện nhiệm vụ bảo vệ tuyến chi viện Trường Sơn. Chuyến đi đưa người lính trẻ rời xa Hà Nội để đến với một chiến trường hoàn toàn khác. Trước mắt ông không còn là những lớp học, trang giáo án hay cuộc sống bình yên, mà là những cánh rừng nối tiếp nhau, những con đường xuyên núi và các đơn vị ngày đêm làm nhiệm vụ giữa bom đạn.

Trường Sơn khi ấy là một chiến trường rộng lớn, nơi các lực lượng vận tải, công binh, phòng không, thông tin liên lạc, thanh niên xung phong và nhiều đơn vị khác phối hợp để giữ cho tuyến chi viện luôn thông suốt. Máy bay địch thường xuyên đánh phá các trọng điểm giao thông. Đường vừa được sửa chữa có thể lại bị bom phá hỏng; những đoàn xe vừa vượt qua một đoạn đường nguy hiểm có thể phải chờ đợi vì phía trước xuất hiện hố bom hoặc sạt lở. Thế nhưng, sau mỗi đợt đánh phá, những người lính và thanh niên xung phong lại tìm cách khắc phục hậu quả, tiếp tục đưa hàng ra tiền tuyến.

Đào Hữu Thi không chỉ nhìn thấy sự khốc liệt của chiến trường mà còn cảm nhận được sức mạnh tinh thần của những người đang làm nhiệm vụ. Đó là những chiến sĩ kiên trì bảo vệ trận địa, những người lái xe vượt qua trọng điểm bị đánh phá, những cô gái thanh niên xung phong san lấp hố bom và những nhân viên thông tin cố gắng giữ liên lạc giữa các đơn vị. Mỗi người đảm nhiệm một công việc khác nhau, nhưng tất cả đều hướng đến mục tiêu chung: bảo vệ con đường chi viện để miền Nam tiếp tục nhận được sự hỗ trợ cần thiết cho cuộc chiến đấu.

Đặc biệt, trong thời gian gắn bó với Trường Sơn, Đào Hữu Thi có dịp tìm hiểu công việc của lực lượng vận hành đường ống xăng dầu. Đây là một công trình hậu cần quan trọng, giúp vận chuyển nhiên liệu từ hậu phương vào các khu vực chiến trường, đáp ứng nhu cầu hoạt động của xe vận tải và các phương tiện quân sự. Việc xây dựng, bảo vệ và duy trì đường ống trong điều kiện địa hình hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt và bom đạn liên tục là nhiệm vụ vô cùng gian nan.

Đường ống xăng dầu không giống những tuyến đường mà người ta có thể dễ dàng nhìn thấy từ xa. Nhiều đoạn được bố trí xuyên qua rừng núi, vượt những khu vực hiểm trở và phải được kiểm tra, bảo dưỡng thường xuyên. Khi đường ống bị hư hỏng, nhiên liệu có nguy cơ rò rỉ, gây lãng phí và đe dọa an toàn của người làm nhiệm vụ. Trong khi đó, những điểm bị đánh phá có thể tiếp tục trở thành mục tiêu của các đợt không kích. Vì vậy, khắc phục sự cố không chỉ đòi hỏi kiến thức chuyên môn mà còn cần sự bình tĩnh, nhanh chóng và lòng dũng cảm.

Theo những tư liệu về cuộc đời Đào Hữu Thi, ông từng chứng kiến cảnh đường ống xăng dầu bị bom đánh trúng và những người lính bất chấp nguy hiểm lao vào khóa van để ngăn nhiên liệu tiếp tục tràn ra. Trong hoàn cảnh ấy, mỗi giây phút đều có thể quyết định sự an toàn của con người và khả năng duy trì hoạt động của tuyến vận chuyển. Những người chiến sĩ không thể chờ đợi cho đến khi mọi nguy hiểm qua đi mới làm nhiệm vụ. Họ phải hành động, tìm cách hạn chế thiệt hại và khôi phục công trình để phục vụ chiến trường.

Câu chuyện ấy để lại trong người nhạc sĩ ấn tượng sâu sắc. Những người lính làm nhiệm vụ với đường ống xăng dầu có thể không thường xuyên xuất hiện trong những câu chuyện về các trận đánh lớn, nhưng công việc của họ lại gắn trực tiếp với khả năng vận chuyển và chiến đấu của các lực lượng ở phía trước. Nếu tuyến nhiên liệu bị gián đoạn, hoạt động vận tải cũng gặp nhiều khó khăn. Bởi vậy, bảo vệ đường ống xăng dầu chính là một phần của nhiệm vụ giữ vững tuyến chi viện chiến lược.

Điều khiến Đào Hữu Thi xúc động không chỉ là mức độ nguy hiểm của công việc, mà còn là tinh thần trách nhiệm của những người đồng đội. Họ hiểu rằng nhiệm vụ của mình có liên quan đến hàng nghìn chiến sĩ đang chiến đấu ở tiền tuyến. Chính nhận thức ấy giúp họ vượt qua nỗi sợ hãi, chấp nhận gian khổ và tiếp tục làm việc ngay cả khi phải đối mặt với hiểm nguy.

Đối với Đào Hữu Thi, những câu chuyện như thế cần được lưu giữ. Ông vốn có năng khiếu về văn chương và âm nhạc, nên trong những lúc rảnh rỗi sau nhiệm vụ, ông mang cây đàn ghi-ta ra tập sáng tác. Những giai điệu đầu tiên không được hình thành trong một phòng nhạc đầy đủ tiện nghi, mà bắt nguồn từ cuộc sống của người lính giữa núi rừng. Ông tìm cảm hứng từ những người mình gặp, những công việc mình quan sát và những câu chuyện về sự hy sinh của đồng đội.

Năm 1970, ca khúc đầu tay Em là cô gái Trường Sơn ra đời. Tác phẩm khắc họa hình ảnh những nữ thanh niên xung phong và các lực lượng phục vụ chiến trường. Qua âm nhạc, Đào Hữu Thi kể về những cô gái nuôi quân chăm lo bữa ăn cho bộ đội, những nữ quân y tận tình cứu chữa thương binh và những nữ chiến sĩ thông tin bảo đảm liên lạc thông suốt. Họ là những con người bình dị, làm những công việc tưởng chừng nhỏ bé nhưng có ý nghĩa thiết thực đối với cuộc kháng chiến.

Bài hát được ông biểu diễn cho đồng đội và các cô gái thanh niên xung phong nghe sau những giờ làm nhiệm vụ. Những giai điệu mộc mạc, gần gũi nhanh chóng tạo được sự đồng cảm bởi người nghe nhận ra hình ảnh của chính mình và đồng đội trong tác phẩm. Sau đó, nhiều đoàn nghệ thuật đã tìm đến xin bài hát để tập luyện, biểu diễn phục vụ chiến sĩ. Âm nhạc của Đào Hữu Thi từ những buổi hát giữa đồng đội dần lan tỏa đến nhiều đơn vị trên tuyến Trường Sơn.

Năm 1971, Đào Hữu Thi được điều động sang công tác tại Đoàn Văn công xung kích của Sư đoàn 473. Từ đây, ông có điều kiện đi sâu hơn vào đời sống của các đơn vị, tìm hiểu công việc của từng lực lượng và sáng tác những ca khúc phù hợp với nhiệm vụ của họ. Sau này, ông tham gia bộ phận sáng tác của Đoàn Văn công Trường Sơn thuộc Bộ đội Trường Sơn.

Công việc mới giúp ông đến với nhiều địa điểm và gặp gỡ thêm nhiều người lính. Mỗi đơn vị có một nhiệm vụ riêng, mỗi cung đường có những khó khăn khác nhau. Có nơi nổi tiếng vì những trận đánh ác liệt; có nơi gắn với những cô gái mở đường; có nơi lại là điểm tập kết, sửa chữa xe hoặc vận chuyển nhiên liệu. Đào Hữu Thi tìm hiểu những công việc ấy để sáng tác những bài hát phản ánh đúng cuộc sống của người lính. Ông không chỉ muốn viết một ca khúc hào hùng chung chung, mà muốn mỗi tác phẩm kể được một câu chuyện cụ thể về con người và nhiệm vụ trên tuyến đường chiến lược.

Từ sự gắn bó với Trường Sơn, ông sáng tác nhiều ca khúc như Đường Trường Sơn trăm ngả, Niềm vui em đón xe qua, Em đi qua A Pông, Tình em gửi trọn con đường, Hát mãi với Trường Sơn và Đường ống Trường Sơn. Mỗi tác phẩm là một lát cắt của cuộc sống chiến trường, phản ánh những niềm vui, nỗi buồn, sự gian khổ và tinh thần lạc quan của những người đang góp sức bảo vệ tuyến chi viện.

Trong số đó, Đường ống Trường Sơn mang ý nghĩa đặc biệt bởi tác phẩm hướng sự chú ý đến lực lượng làm nhiệm vụ vận chuyển nhiên liệu. Đây là những con người góp phần bảo đảm nguồn xăng dầu cho hoạt động vận tải và chiến đấu, nhưng công việc của họ thường ít được nhắc đến trong những câu chuyện phổ biến về chiến trường. Qua ca khúc, Đào Hữu Thi đã giúp người nghe hình dung rõ hơn sự nguy hiểm của nhiệm vụ, đồng thời tôn vinh lòng dũng cảm và tinh thần trách nhiệm của những người lính bảo vệ đường ống.

Tác phẩm không chỉ nói về một công trình kỹ thuật. Đằng sau đường ống là những con người phải làm việc trong điều kiện khó khăn, sẵn sàng đối mặt với bom đạn để duy trì hoạt động của tuyến hậu cần. Đằng sau mỗi chuyến xe tiếp tục lăn bánh ra tiền tuyến là công sức của rất nhiều lực lượng, từ người mở đường, sửa đường, lái xe đến người vận hành đường ống nhiên liệu. Nhìn từ góc độ ấy, ca khúc của Đào Hữu Thi đã góp phần mở rộng bức tranh về cuộc kháng chiến, cho thấy thắng lợi được tạo nên bởi sự phối hợp và hy sinh của nhiều lực lượng khác nhau.

Điều đáng quý là những sáng tác của ông xuất phát từ sự gắn bó thực tế với người lính. Ông từng là chiến sĩ thuộc đơn vị tên lửa, sau đó sống và làm việc nhiều năm trên tuyến Trường Sơn. Vì vậy, khi viết về đồng đội, ông không đứng ngoài cuộc để quan sát, mà sáng tác từ trải nghiệm của một người từng sống trong môi trường quân ngũ và hiểu những khó khăn của chiến trường. Đối với các ca khúc phản ánh đường ống xăng dầu, tư liệu cho biết ông đã chứng kiến những sự việc khiến mình xúc động; tuy nhiên, không nên từ đó suy diễn rằng ông trực tiếp vận hành đường ống hoặc tham gia mọi sự cố được kể lại. Giá trị của câu chuyện nằm ở việc ông đã ghi nhận, cảm phục và chuyển hóa những trải nghiệm ấy thành âm nhạc.

Trong suốt những năm tháng gắn bó với Trường Sơn, Đào Hữu Thi đã sáng tác hơn một trăm tác phẩm về tuyến đường huyền thoại và những con người làm nhiệm vụ trên đó. Đồng đội và công chúng yêu mến gọi ông là “nhạc sĩ Trường Sơn”. Danh xưng ấy không chỉ bắt nguồn từ số lượng ca khúc ông sáng tác, mà còn từ khả năng kể chuyện bằng âm nhạc: kể về người lính vận tải, thanh niên xung phong, lực lượng thông tin, những người mở đường và các chiến sĩ làm nhiệm vụ bảo đảm hậu cần.

Những ca khúc ấy có giá trị vượt ra ngoài phạm vi động viên tinh thần trong chiến tranh. Chúng còn góp phần lưu giữ ký ức lịch sử về tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn – đường Hồ Chí Minh, một công trình có vai trò quan trọng đối với thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Qua âm nhạc của Đào Hữu Thi, các thế hệ sau có thể hiểu rằng con đường ấy không tự nhiên hình thành và hoạt động thông suốt. Nó được duy trì bằng trí tuệ, sức lao động, lòng dũng cảm và sự hy sinh của hàng vạn con người.

Sau khi đất nước thống nhất, Đào Hữu Thi tiếp tục công tác và sáng tác, mang theo những ký ức Trường Sơn trong suốt cuộc đời nghệ thuật của mình. Ông còn viết nhiều tác phẩm về tình đồng đội, về những người lính sau chiến tranh và về những cuộc gặp gỡ giữa các cựu chiến binh. Những sáng tác ấy cho thấy ông không chỉ quan tâm đến chiến công trong quá khứ mà còn trân trọng tình cảm gắn bó giữa những người từng cùng nhau trải qua gian khổ. Với ông, đồng đội không chỉ là những người từng chung đơn vị, mà còn là những người đã cùng chia sẻ trách nhiệm, hiểm nguy và lý tưởng phụng sự Tổ quốc.

Nhìn lại câu chuyện của Đào Hữu Thi, chúng ta hiểu rằng đóng góp cho lịch sử đất nước không chỉ được thể hiện qua những trận đánh hay những chiến công trực tiếp trên chiến trường. Người lính bảo vệ tuyến vận tải, người chiến sĩ sửa đường ống xăng dầu, cô gái thanh niên xung phong và người nghệ sĩ phục vụ bộ đội đều góp phần vào sức mạnh chung của cuộc kháng chiến. Đào Hữu Thi đã làm công việc của một người lính, rồi dùng tài năng âm nhạc để ghi lại những cống hiến ấy, giúp câu chuyện của đồng đội được truyền đến nhiều thế hệ.

Câu chuyện về ông cũng nhắc nhở chúng ta rằng lòng biết ơn cần hướng đến cả những con người âm thầm làm nhiệm vụ phía sau những chiến công. Mỗi chuyến hàng đến được tiền tuyến, mỗi tuyến đường được khôi phục sau bom đạn và mỗi công trình hậu cần được bảo vệ đều chứa đựng biết bao công sức. Nếu không có sự bền bỉ của những lực lượng ấy, cuộc kháng chiến sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn hơn nữa.

Ngày nay, khi đất nước đã hòa bình, những ca khúc của Đào Hữu Thi vẫn có thể giúp chúng ta hình dung cuộc sống trên tuyến Trường Sơn năm xưa. Em là cô gái Trường Sơn gợi nhớ những nữ thanh niên xung phong kiên cường; Đường ống Trường Sơn nhắc đến những người lính làm nhiệm vụ bảo đảm nhiên liệu; còn những ca khúc khác của ông kể lại tình đồng đội và tinh thần lạc quan giữa chiến trường. Qua từng giai điệu, hình ảnh của một thời gian khó được lưu giữ không chỉ bằng những con số hay trang sử mà còn bằng cảm xúc của con người.

Đào Hữu Thi đã chọn cách kể chuyện của riêng mình: không chỉ kể bằng lời văn mà bằng âm nhạc được chắt lọc từ những năm tháng sống và làm nhiệm vụ giữa Trường Sơn. Ông góp phần tôn vinh những người lính và thanh niên xung phong, lưu giữ ký ức về tuyến chi viện chiến lược và nhắc nhở các thế hệ sau về giá trị của sự hy sinh, lòng dũng cảm và tình đồng đội. Câu chuyện của ông giúp chúng ta hiểu rằng lịch sử được làm nên từ những con người cụ thể, những công việc thầm lặng và những đóng góp bền bỉ. Trân trọng di sản âm nhạc của Đào Hữu Thi cũng chính là trân trọng những con người đã góp sức để đất nước đi đến ngày độc lập, thống nhất.