ĐÀO TẤN – HẬU TỔ TUỒNG

Trong lịch sử sân khấu truyền thống Việt Nam, Đào Tấn là một trong những tên tuổi lớn nhất của nghệ thuật tuồng. Ông không chỉ là một vị quan triều Nguyễn mà còn là nhà soạn tuồng, nhà lý luận và người có công đặc biệt trong việc phát triển nghệ thuật sân khấu dân tộc vào cuối thế kỷ XIX.

Nếu nhiều danh nhân được nhớ đến qua những trận đánh hay những công trình chính trị, thì Đào Tấn được hậu thế nhớ đến qua những vở tuồng, câu hát và tư tưởng nghệ thuật mà ông để lại.

Người con đất Bình Định

Đào Tấn sinh năm 1845, tại làng Vinh Thạnh, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định.

Ông sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống học hành. Từ nhỏ, Đào Tấn đã được tiếp xúc với chữ nghĩa, văn chương và nghệ thuật.

Bình Định khi ấy là vùng đất có đời sống văn hóa dân gian rất phong phú, đặc biệt nổi tiếng với nghệ thuật tuồng.

Môi trường ấy có ảnh hưởng sâu sắc đến con đường nghệ thuật sau này của ông.

Người học trò tài năng

Đào Tấn nổi tiếng thông minh và ham học.

Ông theo học chữ Hán, nghiên cứu kinh sử và văn chương.

Không chỉ giỏi văn, ông còn đặc biệt yêu thích nghệ thuật sân khấu dân gian.

Trong khi con đường quan trường mở ra trước mắt, tình yêu với tuồng ngày càng trở thành một phần quan trọng trong cuộc đời ông.

Bước vào con đường khoa cử

Năm 1867, Đào Tấn thi đỗ Cử nhân.

Sau khi đỗ đạt, ông bước vào con đường làm quan dưới triều Nguyễn.

Ông lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ khác nhau trong triều đình và ở các địa phương.

Trong thời gian làm quan, ông vẫn không từ bỏ niềm say mê tuồng.

Đây là điểm rất đặc biệt ở Đào Tấn.

Ông vừa là một quan lại, vừa âm thầm sáng tác và nghiên cứu sân khấu.

Một vị quan nhưng say mê sân khấu

Đào Tấn từng giữ nhiều chức vụ quan trọng.

Ông làm quan qua nhiều địa phương, có thời gian giữ chức Tổng đốc Nghệ An, Tổng đốc An Tĩnh và nhiều chức vụ khác.

Nhưng dù ở đâu, ông cũng dành sự quan tâm đặc biệt cho nghệ thuật tuồng.

Ông sưu tầm, chỉnh lý các làn điệu, đào tạo nghệ sĩ và sáng tác nhiều vở tuồng.

Đối với ông, tuồng không chỉ là một hình thức giải trí.

Đó là một loại hình nghệ thuật có khả năng truyền tải tư tưởng, đạo lý và những vấn đề của xã hội.

Người làm sống lại nghệ thuật tuồng

Đào Tấn có công rất lớn trong việc phát triển nghệ thuật tuồng cuối thế kỷ XIX.

Ông không chỉ sáng tác mà còn nghiên cứu một cách có hệ thống.

Ông quan tâm đến:

• Kịch bản.

• Làn điệu.

Nhờ vậy, tuồng dưới thời Đào Tấn đạt đến một trình độ nghệ thuật cao.

Ông được xem là một trong những người đặt nền móng quan trọng cho việc hệ thống hóa và nâng cao nghệ thuật tuồng.

Những tác phẩm tuồng nổi tiếng

Đào Tấn để lại nhiều tác phẩm có giá trị.

Một số tác phẩm nổi tiếng của ông gồm Hộ sinh đàn, Cổ thành, Hoàng Phi Hổ quá Giới Bài quan, Tam nữ đồ vương, Diễn võ đình, Tân Dã đồn, Trầm hương các...

Các tác phẩm của ông thường khai thác những câu chuyện lịch sử, nhân vật trung nghĩa và những xung đột giữa đạo lý với quyền lực.

Qua đó, Đào Tấn gửi gắm nhiều suy ngẫm về con người và xã hội.

“Túy thượng đình”

Một trong những tác phẩm được nhắc đến nhiều khi nói về Đào Tấn là Túy thượng đình.

Trong những sáng tác của mình, ông đặc biệt chú trọng đến ngôn ngữ.

Lời tuồng dưới ngòi bút Đào Tấn có tính văn chương cao nhưng vẫn phù hợp với sân khấu.

Câu chữ vừa có khả năng diễn tả tâm trạng nhân vật, vừa tạo điều kiện cho nghệ sĩ thể hiện bằng giọng hát và động tác.

Đây chính là một trong những điểm làm nên giá trị của tuồng Đào Tấn.

Nhà lý luận sân khấu

Đào Tấn không chỉ sáng tác.

Ông còn có những suy nghĩ sâu sắc về nghệ thuật tuồng.

Ông quan tâm đến việc diễn viên phải hiểu nhân vật, hiểu hoàn cảnh và thể hiện được nội tâm của nhân vật chứ không chỉ đơn thuần đọc lời thoại.

Theo quan niệm của ông, nghệ thuật sân khấu phải vừa có tính biểu diễn, vừa có giá trị giáo dục và thẩm mỹ.

Những tư tưởng ấy khiến Đào Tấn được xem là một trong những nhà lý luận tuồng quan trọng của Việt Nam.

Người đào tạo nghệ sĩ

Một đóng góp rất lớn khác của Đào Tấn là công tác đào tạo.

Ông tập hợp và đào tạo nhiều nghệ sĩ tuồng tài năng.

Trong số những nghệ sĩ gắn với ông có Nguyễn Hiển Dĩnh, người sau này trở thành một trong những nghệ nhân tuồng nổi tiếng của Việt Nam.

Những học trò và nghệ sĩ được ông đào tạo tiếp tục truyền bá nghệ thuật tuồng sang các thế hệ sau.

Vì vậy, ảnh hưởng của Đào Tấn không chỉ nằm trong những tác phẩm ông trực tiếp sáng tác.

Nó còn nằm trong dòng truyền thừa nghệ thuật mà ông góp phần xây dựng.

“Hậu tổ Tuồng”

Đào Tấn được hậu thế tôn vinh là một trong những “Hậu tổ Tuồng”.

Danh xưng này thể hiện sự kính trọng đối với những đóng góp đặc biệt của ông đối với nghệ thuật tuồng Việt Nam.

Nếu các nghệ nhân dân gian trước đó góp phần hình thành và phát triển tuồng, thì Đào Tấn đã đưa nghệ thuật này lên một trình độ mới về kịch bản, văn chương, âm nhạc và biểu diễn.

Tên tuổi ông vì thế gắn liền với thời kỳ phát triển rực rỡ của tuồng cuối thế kỷ XIX.

Đào Tấn và quê hương Bình Định

Bình Định là vùng đất đặc biệt quan trọng trong cuộc đời Đào Tấn.

Đây không chỉ là quê hương của ông mà còn là một trong những cái nôi lớn của nghệ thuật tuồng.

Ngày nay, Bình Định vẫn là một trong những địa phương tiêu biểu về nghệ thuật tuồng.

Tên tuổi Đào Tấn trở thành một phần không thể tách rời khỏi truyền thống nghệ thuật của vùng đất này.

Một cuộc đời giữa quan trường và nghệ thuật

Đào Tấn sống trong một thời kỳ lịch sử đầy biến động.

Đất nước chịu sức ép ngày càng lớn từ thực dân Pháp.

Triều Nguyễn đứng trước những thay đổi sâu sắc.

Trong hoàn cảnh ấy, ông vẫn tiếp tục con đường làm quan nhưng đồng thời dành tâm huyết rất lớn cho nghệ thuật.

Sự nghiệp của ông vì thế có hai mặt tưởng như khác biệt:

Một bên là quan trường.

Một bên là sân khấu.

Nhưng với Đào Tấn, cả hai đều gắn với một mục đích là giữ gìn những giá trị văn hóa và đạo lý mà ông trân trọng.

Những năm cuối đời

Sau nhiều năm làm quan, Đào Tấn dần rời xa chính trường.

Ông trở về quê và tiếp tục sáng tác, nghiên cứu nghệ thuật.

Những năm cuối đời, ông dành nhiều thời gian hơn cho tuồng.

Ông mất năm 1907, hưởng thọ khoảng 62 tuổi.

Nhưng sau khi ông qua đời, ảnh hưởng của ông đối với sân khấu tuồng vẫn tiếp tục được duy trì qua các học trò và thế hệ nghệ sĩ kế tiếp.

Di sản của Đào Tấn

Di sản lớn nhất của Đào Tấn là một kho tàng tác phẩm tuồng và những đóng góp về lý luận, biểu diễn, đào tạo nghệ sĩ.

Ông đã góp phần biến tuồng từ một loại hình sân khấu truyền thống trở thành một nghệ thuật có hệ thống chặt chẽ hơn về kịch bản và biểu diễn.

Những tác phẩm của ông đến nay vẫn được nghiên cứu và biểu diễn.

Tên tuổi ông cũng được đặt cho nhiều công trình văn hóa, trường học và đường phố ở Việt Nam.

Đào Tấn – Hậu tổ Tuồng

Nếu Đào Duy Từ được nhớ đến với những chiến lũy và kế sách quân sự, thì Đào Tấn lại để lại dấu ấn bằng sân khấu và văn hóa.

Một người dùng trí tuệ để dựng thành lũy bảo vệ một vùng đất.

Một người dùng ngòi bút và nghệ thuật để gìn giữ một phần hồn dân tộc.

Đào Tấn không chỉ là một vị quan triều Nguyễn.

Ông là một nhà văn hóa lớn, một nhà soạn tuồng tài năng và một người thầy của nhiều thế hệ nghệ sĩ.

Hơn một thế kỷ sau ngày ông qua đời, những câu hát tuồng vẫn vang lên trên sân khấu.

Và mỗi khi nhắc đến lịch sử nghệ thuật tuồng Việt Nam, người ta vẫn nhớ đến một cái tên đặc biệt:

Đào Tấn – Hậu tổ Tuồng.

Một con người đã dành phần lớn cuộc đời để biến tình yêu với nghệ thuật truyền thống thành những tác phẩm có giá trị lâu dài, góp phần đưa tuồng trở thành một trong những loại hình sân khấu đặc sắc của văn hóa Việt Nam.