ĐẤT CHUYỂN

Một tuần sau khi tôi về nhà, được cha và các anh chị chăm sóc hết lòng. Sức trai trẻ như thân cây đương thì được tưới nước, bón phân là lá cành thắm xanh, xum xê nảy nở. Tôi theo cha ra lò đường cùng anh em lao động. Tại đây tôi gặp anh Ngô Sen ở làng Phương Trì sang làm thợ rót đường cho cha tôi. Làng Phương Trì cách làng tôi chừng năm cây số. Đây là nơi có chi bộ Đảng được thành lập sớm của huyện Quế Sơn, mặc dù các anh Vũ Trọng Hoàng và một số đồng chí lãnh đạo khác bị địch bắt, nhưng phong trào ở đây vẫn được duy trì do Đảng đã bám rễ trong dân. Đầu năm 1942, anh Võ Chí Công (sau này là UVBCTTW Đảng, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, Cố vấn BCH Trung ương Đảng) và anh Nguyễn Sắc Kim về đây hoạt động chắp nối duy trì phong trào.

Anh Ngô Sen là người được tổ chức giao, móc nối với tôi nhưng tôi lại khong biết. Đến bây giờ tôi đã 75 tuổi rồi nne thường nghĩ về quá khứ. Đôi khi tôi tự hỏi: “Không biết có phải những người hoạt động cách mạng thời đó họ chung một dòng máu “yêu nước” hay sao mà linh cảm của tôi với anh Ngô Sen dễ gắn kết với nhau như vậy?”. Tôi kể chuyện về anh Ngô Thanh Tuần bị bọn thằng Banh, thằng Nho đánh dập phổi, anh đã hi sinh trong nhà lao Hội An, để lại tấm gương bất khuất cho tù chính trị noi theo. Anh Ngô Sen nghe, nước mắt tuôn trào. Tôi có biết đâu, anh Tuần chính là anh em của anh Ngô Sen. Rồi tôi đọc thơ Tố Hữu cho anh nghe:

… Dù phải chết, chết một đời trai trẻ
Liệm thân tàn bằng một mảnh chiếu con
Rồi chôn xương rục thối dưới chân cầu
Hay phơi xác cho một dàn quạ rỉa
… Bao khổ ấy thôi còn chi nói nữa
Bạn đời ơi! Ta đã hiểu nhau rồi!
Nếu mai đây có chết một thân tôi
Hai mươi tuổi tim đang dào dạt máu
Hai mươi tuổi hồn quay trong gió bão…

Từ đó tôi và anh Ngô Sen gắn bó với nhau hơn. Vào một buổi tối vãn người trong lò nấu đường, anh hỏi tôi:

- Cậu là co nhà khá giả sao cậu không lo ăn học để mai sau có địa vị cao sang lại đi ca ngợi người làm cách mạng, ca ngợi cảnh khổ của dân, không sợ chính quyền bắt nữa sao?

Tôi cười, nói với anh:

- Bị ghép vào thành phần chính trị phạm, tôi còn sợ gì?Tôi còn nhỏ tuổi, nên bọn chúng thả về, chứ như bạn bè tôi bị đày Buôn Mê Thuộc, người bị khổ sai Lao Bảo, Côn Lôn chết sống không biết ngày về, chuyện gì tôi phải sợ bọn “lục lâm” ở đây.

Dường như anh Ngô Sen hỏi là để ướm thử lòng tôi. Khi nghe tôi trả lời dứt khoát như vậy, anh Ngô Sen mới nói tiếp:

- Nếu có người trong tổ chức muốn liên lạc với cậu, cậu có dám gặp họ không?

Tôi trả lời:

- Trước khi tôi về, anh Vũ Trọng Hòa (sau này là Phó Ban tổ chức TW Đảng, phụ trách miền Trung, anh qua đời năm 1998) có dặn tôi, về địa phương có điều kiện thì nên bắt liên lạc tiếp tục hoạt động cho cách mạng. Anh Hoàng nói, chắc mấy ảnh bị tù lâu và sẽ bị đày đi xa, nhưg mấy ảnh vẫn lạc quan với cách mạng, tin tưởng có ngày gặp lại tôi. Anh Hoàng còn nói chắc với tôi, về quê ảnh ở làng Phương Trì là sẽ liên lạc được với cách mạng. Thế nhưng tôi mới về, lại bị sự quản thúc của bọn “lục lâm” ở đây, chưa đi mô được.

Nghe tôi tỏ bày gan ruột, anh Ngô Sen thân mật vỗ vai tôi nói nhỏ một mình tôi nghe:

- Nếu cậu có quyết tâm như vậy thì tôi cũng quyết tâm giúp cậu.

Hai ngày sau thời tiết đổ mưa. Đang mùa ẩm ướt, lò đường thiếu bỗi đót, không phơi iđược mía. Anh Ngô Sen gặp tôi nói:

- Trời mưa to quá! Tôi có ý định xin ông cụ (tức cha tôi) nghỉ mấy ngày, nhân dịp này cậu có đi thì đi với tôi. Chuyến đi này may ra cậu có thể gặp được người mà cậu cần đến.

Chiều hôm đó tôi ra báo với hương kiểm:

- Tối nay tôi sang làng Phương Trì rước thợ nấu đường cho cha tôi. Tôi đến báo và xin ông chấp thuận.

Hương kiểm nhìn tôi, cái nhìn của một người có chức trong làng:

- Bên Phương Trì Việt Nam Cộng sản nhiều lắm đó. Cậu đi ở lại một đêm, sáng mai về sớm. Rước thợ không được cũng phải về, không được ở lại đêm thứ hai.

- Tôi hứa làm theo quy định của làng.

Tôi và anh Ngô Sen về đến nhà anh thì tời đã nhá nhem. Anh bảo tôi ngồi ở nhà chờ, đừng đi đâu, đợi anh một lát. Anh Ngô Sen đi chừng bếp nhóm trấu⁽¹⁾ anh về nói với tôi:

- Trăng tuất rốt⁽²⁾ đêm nay tôi đưa cậu đi gặp người của tổ chức.

Nói rồi anh đi làm nhiệm vụ cảnh giới. Đúng hẹn, anh Ngô Sen dẫn tôi giữa đám mía gặp một người trạc 25 tuổi, anh Ngô Sen giới thiệu:

- Đây là anh Nguyễn Sắc Kim - người cậu cần gặp (Anh Nguyễn Sắc Kim lúc bấy giờ là Phó Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam, sau này tôi mới biết).

Tôi mừng như bắt được vàng, tay tôi run lên khi anh Kim đưa tay nắm tay tôi. Anh Nguyễn Sắc Kim là người bị mật thám thực dân truy nã và có ảnh dán khắp các giỏ làng⁽³⁾.
Dưới bóng trăng tờ mờ, tôi nhìn anh Nguyễn Sắc kim không nháy mắt. Anh Kim kéo tay tôi ngồi xuống nói:

- Các đồng chí đã biết tôi rồi, tôi không cần giới thiệu chi hỉ? Tôi được phân công đứng chân hoạt động vùng này, nghe nói anh em được ra tù, tôi phân công anh Ngô Sen tiếp cận liên lạc. Hỏi thiệt đồng chí, anh em mình sau khi trở về có ai dám hoạt động nữa không?

- Về 3 anh kia (3 người bạn cùng làng và cũng ở tù với tôi) thì anh để tôi nắm lại, còn tôi thì sẵn sàng!

Lúc còn ở nhà lao, tôi nghe anh em tù chính trị nói về anh nhưng chưa gặp, chỉ hôm nhìn ảnh của anh dán ở giỏ làng nay gặp mới biết. Rồi tôi kể lại cho anh Kim nghe phong trào đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ của anh em chính trị phạm ở nhà lao Hội An, mặc dù địch khủng bố nhưng tinh thần anh em rất vững vàng!

Nghe tôi kể rành mạch, anh Nguyễn Sắc kim nắm tay tôi nói:

- Đồng chí còn trẻ mà đã vượt qua được những thử thách cay nghiệt của nhà tù thực dân, tinh thần ấy đáng khen lắm, tôi được cấp trên phân công gặp đồng chí và giao nhiệm vụ cho đồng chí, đồng chí có phân vân điều gì không?

- Dạ thưa anh, em xin chấp hành nhiệm vụ được phân công và mong được công tác.

Anh nói tiếp:

- Tôi tực tiếp giao nhiệm vụ cho đồng chí từ nay tiếp tục hoạt động. Trước mắt, là đồng chí lựa chọn một số người tốt kết nạp họ vào tổ chức chuẩn bị thành lập mặt trận Việt Minh va các đàon thể Cứu quốc (Thanh niên phản đế trước đây, nay đổi thành Thanh niên cứu quốc). Từ nay anh Ngô Sen là đầu mối liên lạc, vừa tiế nhận hiệu quả công tác của đồng chí báo cáo, vừa truyền đạt nhiệm vụ với đồng chí, anh ấy là người phụ trách trực tiếp đồng chí đó.

Thế là mong muốn của tôi đã trở thành hiện thực, tôi đã gặp được tổ chức và đã nhận công tác hoạt động trở lại. Sáng hôm sau tôi trở về nhà lòng khoan khoái lạ thường, tối tôi ra giở làng ngủ để tránh sự theo dõi của hương lí trong lang. Tôi lần lượt liên lạc và móc nối hai anh Nguyễn Xuân Vĩnh và Phạm Cai và giao nhiệm vụ cho hai người phát triển lực lượng thanh niên để kết nạp họ vào hàng ngũ Thanh niên cứu quốc (lúc này các hội đoàn thanh niên, phụ nữ, nông dân, lão thành đều đội tên là Hội cứu quốc). Trong lúc đó, anh Phạm Phổ tìm bắt lại với cách mạng ở huyện Duy Xuyên hoạt động trở lại. Anh về trao đổi ới tôi và đưa tôi 20 vé xổ số gây quỹ cho Việt Minh. Tôi mừng trong lòng vì anh em đều trở lại con đường hoạt động yêu nước. Tôi không dấu, đành nói thật với anh Phạm Phổ và đề nghị anh Phổ nhận công tác tôi giao. Anh đồng ý và trở lại nghề thợ may để kiếm sống nuôi gia đình, vừa tạo địa điểm liên lạc cho tổ. Đến tháng 4/1943, mỗi hội và đoàn thể chúng tôi tổ chức được 10 hội viên. Cùng trong thời gian này phong trào cách mạng ở Quế Sơn lại bị vỡ, địch phát hiện được cơ sở của ta, nhiều tổ chức Đảng trong tỉnh và huyện Quế Sơn bị địch đánh phá và bắt bớ khủug bố trên diện rộng. So với lần trước, thì lần này bị tổn thất của Đảng ở Quảng Nam lớn hơn. Anh Ngô Sen cũng bị bắt trong đợt này, bị mật thám đánh chết đi sống lại tại nhà, nhưng không hề khai báo, giữ vững khí tiết, giữ bí mật của Đảng, nhờ vậy tôi thoát được cảnh bị địch bắt lần thứ hai và hoàn thành nhiệm vụ phát triển lực lượng cơ sở, chuẩn bị thực lực cho làng Hương Quế tham gia khởi nghĩa.

Cuối năm 1944, đầu năm 1945, tình hình thế giới và trong nước diễn biến mau lẹ có lợi cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta. Hồng quân Liên Xô đã quét sạch quân phát xít Hitle ra khỏi đất nước và đang tiến quân giải phóng các nướcĐông Âu. Nước Ý phát xít đã đầu hàng, quân đội Anh Mỹ đổ bộ lên đất Pháp, chính phủ Pê-Tanh tay sai của Hitle sụp đổ. Cao trào cách mạng trong nước ta dâng lên cuồn cuộn. Thế lực Việt Minh lớn mạnh, tình hình đó đã tác động mạnh mẽ đến việc thúc đẩy cao trào cách mạng trong tỉnh và của huyện Quế Sơn.

Ngày 9/3/1945, phát xít Nhật làm đảo chánh Pháp chiếm quyền thống trị ở Đông Dương.

Ngày 12/3/1945, tỉnh ủy Quảng Nam nhận được chỉ thị của Trung Ương: Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta. Bản chỉ thị khẳng định tình hình cách mạng của cả nước đang ở vào thời điểm tiền khởi nghĩa. Cao trào kháng Nhật cứu nước ra đời, hiệu triệu n cả nước đứng lên. Ở Quang Nam, các tổ chức Đảng bộ, tổ chức quần chúng phát triển các đội tự vệ khẩn trương huấn luyện quân sự, sắm sửa rèn đúc vũ khí, sẵn sàng đón thời cơ khởi nghĩa, gấp rút xây dựng căn cứ địa ở nhiều địa phương. Huyện Quế Sơn có chiến khu Trung Phước nối liền với dãy Thiên Sơn, Hiên, Giằng, Trà Mi, Phước Sơn, Tiên Phước, Đại Lộc…

Cuối tháng 3/1945, anh Phạm Đình Trọng ở nhà lao Phú Bài về giao nhiệm vụ cho tôi chuẩn bị đón đưa một vị khách đặc biệt về Quảng ngãi đi qua địa phận làng Hương Quế, đó là Tướng Nugyễn Chánh (sau Cách mạng 1945, anh Chánh là Ủy trưởng quốc phòng Trung bộ). Đúng thời gian và ám hiệu, tôi ra chợ Mộc Bài, thấy một người đàn ông tầm thước, tay cầm chiếc mũ phớt lật ngửa. Nhật được ám hiệu, tôi đến đưa anh khoản kinh phí cần thiết và lo cho anh lên ga Phước Chỉ để về Quảng Ngãi an toàn. Tiếp đó anh Vũ Trọng Hoàng ở nhà lao Thừa Phủ về, vào thẳng nhà tôi giao thêm nhiệm vụ tổ chức quần chúng chuẩn bị cho khởi nghĩa và anh nói rõ: chiến khu Cao - Bắc - Lạng đã thành lập và một số tỉnh đã được giải phóng. Khoảng tháng 4, anh Phạm Ngọc Trình ở nhà lao Buôn Ma Thuột ra. Khi về anh cũng tới gặp tôi bàn ngay việc thành công lực lượng của làng Hương Quế.

Tháng 7/1945, phong trào cách mạng ở làng Hương Quế quê tôi phát triển sôi nổi gần như công khai. Bọn quan lại hào lí còn đó, nhưng chúng chẳng làm gì được và chúng có nói cũng không ai nghe, nhân dân chỉ nghe và chấp hành những người đại diện của cách mạng. Sôi nổi nhất là phong trào truyền bá quốc ngữ, học bình dân. Ban đêm đường làng rực ánh đèn, ánh đuốc đi học văn hóa, từ 21 giờ đến nửa đêm học quân sự. Những thanh niên tiêu biểu được chọn đi đến một nơi kín đáo để tập quân sự. Giáo viên dạy quân sự là ông Quản Nghi (cha anh Trần Nghi). Những động tác quân sự do ông Quản Nghi dạy là mang súng, bồng súng, nghiêm nghỉ, sua đó là học võ thuật di chuyển, đánh côn, chủ yếu những thế tấn công đối phương. Khí cụ dể học lúc này là thanh tre giả kiếm, đẽo gỗ làm côn. Vào thời gian đó, mỗi xóm của làng Hương Quế đã có tiểu đội tự vệ được huấn luyện vững vàng. Phong trào chuẩn bị bạo động khởi nghĩa dâng lên như thác trào bão cuốn trong lòng dân. Ở mỗi thôn đều có ban khởi nghĩa thôn. Ban khởi nghĩa làng Hương Quế gồm: NguyễnVăn Hiền, Nguyễn Huy Chương, Nguyễn Xuân Vĩnh, Phạm Cai, Nguyễn Quế, Trần Huy, Nguyễn Cừu, Nguyễn Biện…

Ngày 17/8/1945, Ban khởi nghĩa tập hợp tại đình làng Hương Quế, Nguyễn Văn Hiền, Nguyễn Quế, Nguyễn Huy Chương chịu trách nhiệm chỉ huy lực lượng tự vệ và lực lượng các đoàn thể quần chúng lập thành đội ngũ hùng hậu, băng đỏ, cờ đỏ sao vàng kéo qua ngã ba Hương An, hội tụ cùng lực lượng của 20 làng trong tổng Xuân Phú, từ ngã ba Phước Chỉ thẳng lên gò Đồng Mặc, dừng chân tại chợ Đàng, gần huyện lị Quế Sơn. Lực lượng khởi nghĩa làng Mông Lãnh đến cống 3 bị bọn Nhật ở Quảng Ngãi đi ra, chúng thấy đông người hốt hoảng xả súng bắn vào đoàn quân khởi nghĩa giết chết anh Lê Phiên. Máu khởi nghĩa đã đổ rồi! Tất cả những người đi khởi nghĩa hô vang khẩu hiệu “Đả đảo phát xít Nhật”, “Đả đảo thực dân Pháp”, “Cách mạng muôn năm và hát vang bài ca diệt phát xít trấn áp bọn giặc Nhật và tiếp tục tiến về huyện Quế Sơn. Lúc đó lực lượng của tổng An Mĩ, tổng Xuân Mĩ đang hợp đồng cùng lực lượng của tổng Trung Lộc dang vượt đèo Le sang tổng Thuận An từ phía tây tràn xuống, về huyện đường Quế Sơn. Đúng 6 giờ ngày18//8/1945, lực lượng tự vệ và quần chúng của 5 tổng thuộc Quế Sơn có mặt trước huyện đường. Anh Lê Thành Hậu, đảng viên, người làng Trà Đình, được Ủy ban khởi nghĩa huyện Quế Sơn cử mang tối hậu thư trao cho tri huyện Nguyễn Khắc Văn, buộc y giao ấn tín và chính quyền huyện cho Ủy ban khởi nghĩa huyện Quế Sơn. Tri huyện Nguyễn Khắc Văn do dự, đề nghị ta cho y thời gian để y xin ý kiến cấp trên. Nhưng thủ lĩnh thanh niên Lương Châu (cháu lương y Lương Trọng Hối) tuyên bố bàn giao toàn bộ lực lượng thanh niên của huyện cho Ủy ban Cách mạng khởi nghĩa huyện Quế Sơn. Tri huyện Nguyễn Khắc Văn buộc phải trao “ấn tín” cho Ủy ban khởi nghĩa. Đại diện Ủy ban khởi nghĩa huyện Quế Sơn, đồng chí Đỗ Quang đại diện chính quyền cách mạng huyện Quế Sơn tiếp nhận sự bàn giao và tuyên bố thành lập UBNDCM lâm thời huyện. UBNDCMLT huyện đã cử đồng chí Đỗ Quang làm chủ tịch UBNDCMLT đầu tiên của huyện Quế Sơn. Đỉnh lũ của lòng dân được Đảng hướng dòng thành cao trào khởi nghĩa, đã giành trọn vẹn chính quyền về tay nhân dân. Đó là kết quả rực rỡ của một quá trình đấu tranh kiên cường bền bỉ, nó là kết quả của một phong trào cách mạng đúng đắn do Đảng Cộng sản lãnh đạo.

Đoàn người đi khởi nghĩa của 5 tổng được lệnh trở về điểm xuất phát. Xế trưa ngày 18/8/1945, một cơn mưa như “cầm chỉnh đổ” trút xuống ngập đồng. Đoàn người lúc đi khô ráo, khi trở về ướt sũng, lạnh cóng, bụng đói cồn cào. Nhưng không vì thế mà khí thế khởi nghĩa long trời lở đất đó giảm đi nhiệt huyết. Đoàn người từ huyện về, theo lệnh của Ủy ban khởi nghĩa làng Hương Quế, chia nhau xuông từng thôn xóm thông báo thắng lợi và vận động nhân dân sáng ngày 19/8 ra tại đình làng dự mitting. Suốt đêm 18/8, đường làng sáng rực ánh đuốc. Sáng ra,đình làng Hương Quế vang động tiêng trông rung chuyển nóc đình thúc giục bước chân nam nữ thanh niên, nam phu, lão ấu đến dự lễ. Cuộc metting bắt đầu lúc 8 giờ sáng. Lần đầu tiên có chuyện lạ, là dân chúng cả làng tụ về nghe chuyện cách mạng do Việt Minh lãnh đạo. Nhà có 3 người thì đi 2 người, nhà có 8 người thì đi 7 người. Tôi được Ủy ban khởi nghĩa của làng Hương Quế cử phát biểu trước dân, thông báo thắng lợi của khởi nghĩa Mùa Thu, chính quyền thực dân từ làng xã, tổng huyện nay không còn nữa. Yêu cầu đồng bào sáng suốt bầu chọn người đại diện để thành lập chính quyền mới bằng cách biểu quyết giơ tay. Tôi được đại biểu nhân dân Hương Quế đề cử chức Chủ tịch UBNDCM lâm thời làng Hương Quế. Nguyễn Cừu, phó chủ tịch, Phạm Đình Long thư kí, đồng chí Nguyễn Thưng và Nguyễn Đình Bản phụ trách quân sự. Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời có phó chủ tịch và các ủy viên, thư kí, tuyên truyền, tài chính, giao thông, công chánh, trinh sát an ninh⁽¹⁾. Sau đó UBNDCM lâm thời làng Hương Quế tiến hành tiếp nhận sổ bộ điền thổ, đinh bạ, địa bạ và tài sản do lí trưởng và ngũ hương bàn giao; tiến hành quân cấp công điền, công thổ cho dân nghèo, không phân biệt ngụ cư hay chánh quán; bãi bỏ thuế thân, thuế đò, thuế chợ; cấm hút thuốc phiện, đánh bạc, nấu rượu; tiến hành tổ chức lực lượng vũ trang đủ mạnh để bảo vệ thành quả cách mạng; tổ chức Mặt trận Việt Nam, các đoàn thể, sử dụng đình làng làm trụ sở chính quyền va các đoàn thể, mời các thân hào, nhân sĩ và thu nhận một số hương lí tiến bộ làm việc cho chính quyền cách mạng; thành lập quỹ tài chính cách mạng⁽²⁾. Và khai giảng năm học mới kịp thời.

Cuộc biểu dương lực lượng quần chúng chào mừng khởi nghĩa cách mạng Tháng tám thành công của nhân dân Hương Quế ghi dấu ấn trong lòng mọi người. cuộc đổi đời không tưởng tượng đó đã đánh thức mọi tâm hồn mọi người đứng dậy, cùng hòa nhập trong đại gia đình dân tộc. Bà con đồng lòng chung sức xây dựng và bảo vệ chính quyền non trẻ, đẩy mạnh sản xuất, phát hoang tận dụng đất đai trồng các loại rau màu, cây đậu để cứu đói và chi viện cho các địa phương khác. Ngũ hương trong làng vì muốn lập công, nên họ làm việc rất tích cực theo sự phân công của chính quyền cách mạng.

Cách mạng đổi đời, lòng người cởi mở. Quá khứ bỏ qua, mọi người trong làng bình đẳng, không phân biệt giàu nghèo, ra đường ai cũng ngẩng mặt thân tình chào hỏi, không khép nép âu lo như trước nữa. Có thể nói, trải qua hàng thê kỉ sống trong chế độ thực dân, cường hào đè đầu cưỡi cổ nhân dân Hương Quế, Quế Sơn đã đứng lên làm cách mạng, giải phóng quê hương. Người dân trước đây không có ruộng có nương phải ở ngụ, làm thuê cả đời lam lũ, bỗng chốc trở thành củ nhân của ruộng vườn, điền thổ cây trái. Thuế đinh là một thoại thuế dã man tồi tệ nhất của chế độ thực dân phong kiến đã được xóa bỏ. Những thửa đất hoang phế của ngày xưa giờ đã xanh lên khoai sắn, rau màu, toàn dân thực hiện lời dạy của Cụ Hồ, diệt giặc dốt, giặc đói, giặc ngoại xâm bằng công sức của mình.

Đối với tôi, cách mạng Tháng 8 quả là cuộc đổi đời, tôi từ một người còn “đầu xanh tuổi trẻ” cùng và bà con đồng bào mình sống trong nô lệ, trở thành người làm chủ, từ người tù chính trị trong vòng kèm kẹp, tra tấn của kẻ thù, trở thành người cán bộ cách mạng, được lăn lộn, hòa mình với đồng bào, đồng chí ngay trên quê hương mình, nỗi vui mừng không thể nào nói hết được. Tôi hiểu rằng con đường giải phóng dân tộc, con đường kháng chiến còn dài, còn gian khổ, nhưng nhất định đến ngày thắng lợi huy hoàng.