Đất nước đứng lên - Nguyên Ngọc

Ơ mại[1] Dụ ơi, suốt lúa nhiều có đau tay không? Ngó lên trời kia kìa, cái nắng nó cũng bay với lũ con chim phí đẹp chưa?

Lũ con chim phí đang ăn lúa trên bẫy, không ai đuổi cả, tư nhiên không hiểu nghe cái gì, cả lũ ngẳng mấy cái đầu nhỏ xíu lên nhìn ngang nhìn ngửa ngơ ngác, rồi bay vụt lên một loạt, năng trên cánh đỗ đỏ กลิน ทน.

Mai Du nghe mai Liêu gọi, tay vẫn suốt lúa, ngẳng lên nhìn chim:

- Ơ mai Liêu ơi, suốt lúa chưa nhiều, không đau tay đâu. Phải suốt cho mau chớ. Suốt lâu mai mốt thắng Pháp tới rẫy nó lấy hết hột lúa, không có mà ăn, bụng đói đi vào rừng đào cái củ mài, khổ lắm đấy!

Hai chị em vừa suốt lúa vừa hát:

Lúa ta đã chín vàng

Chim ơi chim hãy bay đi!

Này con chim phí, chim kơ-tía

Chờ khi ta cúng giàng xong rồi

Chim hãy về đây ăn hạt lúa rơi

Lúa đó là của lũ chim

Còn lúa này là của ta

Vợ chồng ta mai chiều mang gùi ra rẫy

Khổ nhọc làm nên hạt lúa này...

Gùi lúa của hai người mang sau lưng mỗi lúc một đầy. Liêu quay lại nhìn Du hai ba lần, ngập ngừng, rổi đi sát lại gần Du, hỏi:

- Du ơi, khi mai đi ra rẫy, Du có ghé múc nước ở suối Thi-om không?

- Có múc ba trái bầu, bốn trái bầu đó, để trong nhà rẫy đó. Liêu có uống vào lấy mà uống

Liêu lắc đầu, đưa một ngón tay vén tóc phủ xuống trán:

- Không uống, không khát nước đậu... Nẻ. Du đi ra nước suối Thi-om, thế Du có thấy anh Núp lưng đeo gùi, tay cầm cái rựa, đi xuống phía suổi Đất-hoa không?

- Có thấy. Anh Núp đi Đê-pô mua muối cho mẹ đấy.

Liêu không suốt nữa, cứ vân vê bông lúa miết, sau mới nói nhỏ:

- Không phải đâu, Du à. Anh Núp đi An-khê đó.

Đôi lông mày Liêu nhíu lên:

Làng Kông-hoa mình không theo Pháp, nó kêu đi xâu, không đi, nó kêu đi thuế, không đi. Nó đánh, mình bỏ chạy trong núi, thể mình đi An-khế gặp nó, nó có bỏ tù không hở Du?

Du cũng không biết:

- Nó biết chắc nó bỏ tù đó... nhưng mà anh Núp không đi An-khê đâu, mẹ anh Núp nói với tôi anh

đi Đê-pô mà.

- Anh Núp nói với mẹ không thiệt cái miệng đâu. Cái bụng anh muốn đi An-khê, cái chân anh đi
An-khê, mà cái miệng anh nói với mẹ là anh đi Đê-pô thôi... Du ạ, anh Núp nói với tôi là anh đi An-

khê mà...

- Đi An-khê làm gì hè?

- Anh Núp muốn đi coi thằng Pháp thử.

- Coi thằng Pháp à, coi sao được nó, nó bỏ tù làm sao?..

Liêu hỏi Du để đỡ lo lắng. Nhưng hỏi rồi lại càng lo lắng hơn.

Buổi sáng nay, Liêu mang gùi ra rẫy, đến nước suổi Thi-om thì gặp anh Núp. Anh Núp đứng trện

hòn đá, nước chảy dưới chân. Nước chảy gặp hòn đá, nó tức quá, sỗi bọt lên trằng xoá. Anh Núp lấy tay làm cái chén, đang uồng nước suối. Anh đưa cho chị Liêu một cái “chum” [2] rất đẹp.

- Cho em đẩy.

Liêu cầm cái chum, hai má đỏ, buộc thử ngang bụng, cúi xuống giấu hai con mắt đen láy, nói:

- Khi hôm Liêu nghe anh thổi kèn đỉng-nam, hay quá... Bây giờ, anh đi đâu?

- Anh đi An-khê.

Liêu mở tròn hai con mắt lớn:

- Đi An-khê làm chỉ? Anh không sợ thẳng Pháp à? Tháng trước lũ làng Ba-lang không chịu đi xâu, nó tới bỏ bom chết ba mươi người, Ngày bữa kia, nó bắn làng Đê- Đê-tùng trong nhà nhà rông chết mười bảy người. Nó ghét người Ba-na mình lăm, anh đi coi nó làm chỉ?

Núp lấy ngón chân tẩy một cái rêu trên hòn đá:

- Nó làm chết người Ba-na mình nhiều quá, Liêu ạ. Anh đi coi thử đánh có được không... Thôi, ông trời lên cao rồi, anh đi cho kịp.

Liêu không hiểu gì cả, đứng nhìn theo, thấy cái tóc của Núp gió thổi bay bay, rồi mất vào trong lá Lieu khong hieu gi ca, dựng nhin theo, thay cai tọc của Nup gio thoi bay bay, roi mat vao trong là cây màu xanh. Liêu tháo cái chum ra, nhúng xuống nước cho dẻo sợi giang, quần tròn lại, giấu thật kỹ vào đáy gùi, rôi leo lên đường, đi ra rấy.

Đi ngang qua rẫy của anh Núp. Liêu dừng lại ngó vô. Lúa của Núp chín rồi, bà mẹ anh đang suốt, cái lưng cong xuống. Cái rấy của anh Núp tốt quá, to quá, to nhất làng Kông-hoa. Bề dài nhiều sải tay lăm, đểm lộn nhiều lần, đểm không hết. Bề ngang cũng nhiều sải tay lăm, đểm cũng không hết. Trước kịa ở đây có nhiều cây tọ, ba bốn người nổi tay nhau ốm không hết cái bụng cây, có nhiều hòn đá to, ôm băng con heo cũng có, băng con trâu cũng có. Anh Núp không có cha từ nặm lên hai tuôi, chỉ còn mẹ

già, em nhỏ, thê mà giỏi quá. Một mình chặt miệt cũng ngả được cây to, đây được hòn đá, cho lửa ăn cái rừng, tịa lúa, tia bắp xuống, làm ăn no đủ nhất làng. Lũ già làng như bok[3] Pa, bok Sung thương Núp, tối ngồi ở nhà rông, gõ ổng điều xuống cối gạo, kho

Núp con người tốt, biết làm ăn, thanh niên trong làng làm rẫy không ai bằng Núp. Lũ làng có ai đau, Núp trước tiên đi vô rừng hái cái lá tốt về cho uống mau lành; lũ làng có ai chết, Núp trước tiên đi vô núi tìm cái cây tọ về làm hòm. Con người có cái tay giỏi, đan cái gùi cũng được, đan cái rô cũng được. Già làng nói biết nghe lời, tốt lắm!.

Liêu nghĩ mãi quên cả suốt lúa. Du quay lại, thấy Liêu đứng lặng một chỗ, tay cầm cái bông lúa, mắt ngó chăm chăm. Buổi mai này, lục trong gủi của Liêu thấy cái chum giấu kỹ trong đó, biết là chum của anh Núp cho, tư nhiên Du cũng hơi buồn. ngực hồi hộp, tử mai giờ ít muốn nói chuyên. Nhưng bây giờ thầy Liều lo, trong bụng Du chỉ thầy thương Liêu hơn. Du rón ren đi tới sau lưng Liêu, hù một cái. Liêu giật mình, suýt đổ cả gùi lúa. Hai chị em ổm nhau cười giòn tan. Du chỉ vào mặt Liêu.

A, bắt được rồi, bắt được rồi, con mắt mày ngó cái bông lúa mà cái bụng mày nghĩ tới anh Núp,

phải không?

Liêu nắm chặt lấy hai tay Du, hai má đỏ lên, tóc đổ xuống trán, lắc đầu chối:

- Không phải đâu! Không phải đâu!
Núp lội qua suối Thi-om, đi một đoạn đường rừng, tới con suối lớn Đất-hoa, Bên nà Nup suoi Thi-om, di rung, toi con suoi lon Dat-hoa, Ben na là làng Kông-hoa của Núp, bên kia suối Đất-hoa là làng Ba-lang. Hai làng ở gần nhau, ngay cung iua mới, ăn cơm mới, thường qua lại đánh chiêng với nhau nên quen. Hôm nay lũ người Ba-lang đi bắt cá ở suối Đất-hoa nhiều.

Ba-lang trước nay cũng không chịu đi xâu, nộp thuế cho Pháp, Pháp đem máy bay đi tìm. Lũ người nhỏ không biết, chạy ra coi. Nó thả bom xuống. Bom nổ ra lửa. Lửa ăn cả rừng, cả người. Mẹ bồng con, tạy con còn chỉ cái máy bay, cả mẹ cả con thành cục than. Ông già chết không còn râu, không còn tóc, năm queo trên hòn đá. Ba mươi người không biệt sông nữa rồi. Lũ[4] người còn lại rúc trong hộc

đá không dám đi ra rấy, ăn trái cây như con thú trong rừng. Pháp cho người theo nó tới nói: - Về đầu Pháp đi, Pháp còn trái bom có thứ lửa ăn được cả hòn đá nữa, mai mốt Pháp còn đi thả tất

cả núi rừng.

Ba-lang phải về đi xâu, đi thuế. Còn một số người chưa chịu về, trốn ở hai bên bờ suối Đất-hoa, nghe máy bay kêu thì xuống nước trốn lửa. Không có gì ăn, chỉ còn da, không còn thịt.

Từ đời ông đời cha, người Ba-na đã khổ như thế này rồi. Đi xâu đi thuế cho Pháp hai tháng, ba

tháng, bỏ rẫy. chết người, nhớ núi, nhớ suối. Không chiu nổi, phải chay vô núi trốn. Trốn trong núi một tháng, hai tháng. Pháp đi tìm ra, lại phải về đi xâu, đi thuế. Miết miết như thế, không biết khi nào hết...

Qua suối Đất-hoa, Núp gặp một ông già cõng một đứa con nít. Ông giả không có áo, không có khố mặc, áo khổ Pháp đốt cháy cháy hết hêt rồi, rôi, chỉ chỉ có có một miêng vỏ cây cây đập dẹp đeo trước bụng. Núp nằm tay thăng bé, hỏi:

- Tên nó là gì?

- Tên nó là Xá đấy.

- Cha me đâu?

- Cha mẹ đi xâu cho Pháp chết mất rồi.

Em ruột Núp cũng tên là Xá. Em Xá và mẹ rồi cũng như thế này. Núp cắn môi, bỏ đi, quên chào ông già.

Núp đi suốt ngày mới tới Đê-pô. Hỏi Đê-pô không có muối, nhờ người Đê-pô dẫn đi An-khê, Đê- pô là làng ở gân An-khê, từ đời ông bà đã có đánh Pháp, sau đánh không nỗi, phải vê ở đây. Người làng Đế-pô nhận Núp là bà con, dẫn đi An-khê, Pháp sẽ không hỏi gì...

Đi càng tới gần An-khê, rừng càng thưa dần. Từ nhỏ quen đi trong rừng rậm, bây giờ ngó lên thấy ông trời đất rộng, núi bốn phía thấp xuống, tự nhiên Núp nghe lành lạnh. Núp đi chậm lại, nghĩ:

- Mẹ biết mình đi An-khê, chắc mẹ muốn khóc lắm. Pháp bắt mình, chắc mẹ chết quá.

Có khi đang đi, Núp đứng lại, quay ngó phía sau lưng, phía hòn núi Chư-lây. Người Đê-pô dẫn đường hỏi:

- Sao đó, không đi nữa à?

- Không phải đâu... đi chớ, con kiến cắn cái chân gãi một chút. Phải đi chớ, thế nào cũng phải đi! Cứ nhớ tới đêm qua nói chuyện ở nhà rông, thì Núp lại nhất định

phải đi, đi cho tới An-khê.

Đêm hôm qua, Núp gùi củi ở rẫy về trễ, ăn cơm xong lên nhà rông 5], thanh niên đã họp đông đủ. Ghíp đánh đờn to-rưng. Mai Du hát bài hát nói cái đất nước Ba-na tốt đẹp:

Ta luyến ta thương

Đất nước ông bà

Cải nơi làm rẫy.

Cải bến nước ăn

Cái làng cũ, cái nhà xưa

Νoi bai cό xanh xanh

Có con trâu con bò gặm cỏ.

Ta luyến ta thương

Dòng suối nước trong

Và rừng ta đi về lấy cây suốt cá

Rừng ta đẹp chim bay về làm tổ

Nước ta trong bờ suổi nở hoa rừng...