Đất Quảng - một thời con gái (2)

Xe dừng bánh trước căn nhà cấp 4, từ cổng vào đến sân phơi đầy ớt, rực một màu đỏ au. Mùi ớt xộc lên trong nắng gắt cay nồng. Mọi người túa đến kéo cánh cổng cũ kỹ đã hoen gỉ màu thời gian, bước vào gọi lớn: “Chị Cả ơi… Chị Cả!”. Căn nhà vắng hoe. Một người hàng xóm nói với sang: “Các cô, các bác tìm bà Hữu à? Bà ấy đang làm công từ thiện ở chùa. Để tui đi gọi về cho”.

Một ngày ở nhà Chị Cả
Thôn Nam Hà 1, xã Điện Trung, huyện Điện Bàn (Quảng Nam) nằm bên bờ sông Thu Bồn. Căn nhà của người đàn bà tuổi ngoại lục tuần được những người bạn tù năm xưa gọi là chị Cả (tên thật là Hồ Thị Hữu) nằm nép mình bên giàn trầu không xanh um. Kể cũng lạ. Dưới cái nắng như thiêu như đốt mà giàn trầu như thách thức mặt trời, tỏa bóng xanh mát che kín một góc sân. Mấy chị em bảo nhau, trồng được giàn trầu như vậy phải là người cực mát tay. Mà những người như thế thường đa đoan lắm. Chẳng biết sự liên tưởng ấy có đúng không, nhưng quả, bà Hữu đa đoan thật. Cái khổ hiện trên gương mặt, dáng đi, hiện cả trong cách bà nói chuyện và cả khi bà khóc!

Bà Hồ Thị Hữu gắn bó với làng quê bên sông Thu Bồn này từ thuở ấu thơ, trừ những năm tháng bà bị địch bắt vào tù. Cái nghèo cái khổ ở đây cứ đeo bám lấy bà và phần lớn những người dân quê sống chủ yếu bằng nghề trồng ớt. Sự vất vả, cực nhọc hiện rõ trên gương mặt nắng gió, trên đôi tay gân guốc và đôi bàn chân đã sạn chai đến mức bước phăm phăm trên sỏi nhọn chả biết đau là gì. Bà Hữu bảo, hiếm có đợt nắng nào lại gay gắt thế này. Không chừng năm nay sẽ có lụt lớn. Tuy khó chịu nhưng vẫn còn may. Năm nay, người dân Điện Bàn được mùa ớt nhưng bí đầu ra. Sản phẩm bán ế nên người dân đành phải phơi khô rồi tự chế biến. Chẳng biết rồi có bán được không?

Câu chuyện của chúng tôi với bà Hữu vừa mới bắt đầu được dăm ba câu thì từ bên trong nhà vọng ra tiếng ho và tiếng rên khe khẽ. Bà Hữu buông cái nón xuống nền nhà, nói vội: “Bà cụ đang bị đau”, rồi tất tả chạy vào. Chúng tôi vào theo. Người mẹ già của bà đã 93 tuổi, bị bệnh tai biến từ nhiều năm nay. Hai mẹ con, hai người đàn bà, một đã gần đất xa trời, một đang ngày ngày chống chọi với những cơn đau, di chứng từ những trận đòn tra tấn khủng khiếp của kẻ thù trong những năm tháng tù đày, nương tựa vào nhau, sống bằng tiền trợ cấp bệnh binh ít ỏi và thu nhập từ hơn 1 sào ớt, trong căn nhà do người em trai xây cho. “Dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, nhưng mình là đảng viên, trước thế nào thì nay vẫn vậy, phải gương mẫu và biết hy sinh, chẳng đòi hỏi gì”. Bà Hữu tâm sự thế.

Vào độ nông nhàn, hằng ngày sau khi chăm sóc cho người mẹ già, bà Hữu lại đi bộ gần 2 cây số đến ngôi chùa đầu thôn làm từ thiện. Những người hàng xóm kể rằng, bà Hữu rất chịu khó và đảm đang. Bà làm tất tần tật mọi việc, từ quét dọn vệ sinh, trồng rau, nấu ăn… cho đến phụ giúp những người đến viếng chùa. Bà làm bằng cái tâm của mình, tuyệt đối không nhận bất cứ sự thù lao nào.

- Cô giỏi giang, đảm đang vậy, sao hồi trẻ không lập gia đình? - Tôi hỏi.

Bà Hữu đưa tay xoa xoa lên bụng rồi lắc đầu:

- Tui cũng muốn lắm, nhưng sau ngày ra tù, tui mới biết mình hoàn toàn không còn khả năng làm vợ, làm mẹ nữa. Nếu lấy chồng chỉ làm khổ người ta. Tui đành ở vậy…

Bà Trần Thu Hồng, người bạn tù thân thiết, người được bà Hữu coi như em ruột trong những năm tháng ở tù, ngậm ngùi nói thêm:

- Hồi đó, chị Cả bị tra tấn rất dã man. Cứ mỗi lần lôi chị ra đánh đập, bọn cai ngục lại nhằm dùi cui, roi điện, kìm… vào chỗ kín và vùng bụng của chị. Với âm mưu triệt hạ nòi giống cộng sản, chúng đã tước mất của chị quyền làm vợ, làm mẹ. Đến bây giờ, di chứng của những trận đòn ngày ấy vẫn làm chị lên cơn co giật mỗi khi trái gió trở trời…

Sau ngày đất nước thống nhất, những người bạn tù mỗi người một phương. Có người tiếp tục công tác trong quân đội, có người chuyển ngành, có người sau này là nữ doanh nhân thành đạt… Riêng chị Cả Hồ Thị Hữu lặng lẽ trở về làng quê bên sông Thu Bồn, gắn bó với ruộng vườn, đồng bãi. Cuộc sống mưu sinh khiến chị em bặt tin nhau một thời gian dài. Mãi đến những năm gần đây, họ mới tìm nhau, trở lại với nhau. Chuyến đi của chúng tôi với các cựu nữ tù đất Quảng từ TP Hồ Chí Minh về nhà chị Cả hôm nay là một cuộc trở về như thế.

Ru em thời thiếu nữ

Hồ Thị Hữu tham gia cách mạng từ năm 1965, với cương vị ban đầu là chiến sĩ du kích. Bà là thành viên đội nữ du kích đầu tiên của xã Điện Trung, và là một trong những đội nữ du kích đầu tiên, vang danh của đất Quảng Nam trong kháng chiến chống Mỹ. Ngày đầu thành lập, đội nữ du kích xã chỉ có 3 chiến sĩ, do một cán bộ tên Di trực tiếp huấn luyện, anh Năm Sìn làm Chính trị viên. Tuổi hồng phơi phới, Hữu cùng các nữ du kích ngày đêm bí mật luyện tập võ thuật, bắn súng, chiến thuật tập kích, tấn công địch. Hữu được tín nhiệm giữ khẩu cạc-bin. Bà Hữu bảo, ngày ấy ai được cấp súng cạc-bin là vinh dự lắm. Cùng với các đồng đội nam, các chiến sĩ nữ đã lập công xuất sắc ngay sau ngày thành lập, phục kích, “xuất quỷ nhập thần” chặn đánh địch trong các đợt chúng tổ chức hành quân, càn quét. Tháng 3-1965, Trung đoàn 51 của Mỹ-ngụy tổ chức trận càn lớn qua địa bàn xã. Đội nữ du kích phục kích chặn đánh địch rồi nhanh chóng rút lẹ xuống hầm bí mật. Bị lộ, địch bắt cả 3 nữ du kích đưa về đồn Thanh Quýt tra tấn, sau đó chuyển vào nhà tù Non Nước. Chị Hữu là một trong những nữ tù binh đầu tiên của Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ bị bắt giam ở nhà tù Non Nước, sau đó chuyển sang nhà tù Phú Tài (Quy Nhơn).

Ngày trở thành nữ chiến sĩ du kích, thôn nữ Hồ Thị Hữu được một người trai làng tên là Bảy, khâm phục ý chí dũng cảm, tinh thần chiến đấu ngoan cường, nên đã đem lòng yêu say đắm. “Tui hẹn anh Bảy, đến ngày đất nước thống nhất sẽ cùng nhau xây dựng hạnh phúc. Anh ấy là người tốt và rất thủy chung” - Bà Hữu nhắc lại kỷ niệm của một thời thiếu nữ.

Bị bắt vào tù, Hồ Thị Hữu tiếp tục thể hiện khí phách của người nữ chiến sĩ cộng sản, chị là đội viên xung kích, được tổ chức cách mạng trong tù giao nhiệm vụ bí mật làm giao liên. Chị luôn tỏ rõ bản lĩnh kiên cường, khôn khéo, là chỗ dựa tinh thần của những nữ tù trẻ tuổi. Bà Trần Thu Hồng kể:

- Tui gặp chị Hữu từ năm 1969, bị giam chung ở nhà tù Phú Tài. Hồi đó tui là nữ tù trẻ nhất. Chị Hữu như người chị Cả trong nhà, chăm sóc, động viên tui từng li từng tí. Là con gái mới lớn, tui rất khờ khạo, vụng về trong những ngày có kinh nguyệt. Chị Cả phải lấy ống sữa bò chắt từ cái mương nước thải cạnh buồng giam từng lon nước cho tui tắm rửa, tận dụng vải vụn cho tui làm băng vệ sinh, giặt giũ quần áo cho tui. Khi chị Hiền sinh con trong nhà tù, chị Cả tận tình chăm lo chu đáo từ giặt giũ, lấy áo rách khâu thành tã lót, nghiền thức ăn thay sữa nuôi em bé. Chị Cả rất khéo tay, đảm đang, làm việc gì cũng nhanh, sống rất tốt với mọi người… Tình cảm, cách sống nhân hậu, vị tha, hết lòng vì mọi người của chị Cả đã lay động lòng nhân ái, trắc ẩn của nhiều lính gác tù. Họ được giác ngộ, giúp đỡ chị em tù rất n

hiều…

Năm 1971, Hồ Thị Hữu được kết nạp Đảng ngay trong tù. Phát huy tinh thần trách nhiệm của một nữ đảng

viên, chị đứng ra nhận hết những lỗi về mình mỗi khi bọn cai ngục tra khảo tù nhân. Chị làm tấm bia đỡ đòn cho chị em tù. Ngày này qua tháng khác, nét thanh tân của đời con gái dần bị đòn roi kẻ thù vùi dập. Sau ngày đất nước thống nhất, trở về quê cũ, chị Hữu bồi hồi cảm động khi người con trai ngày ấy vẫn giữ nguyên lời ước hẹn, thủy chung đợi chờ chị. “Anh ấy tham gia phong trào cách mạng ở địa phương. Gia đình giục lấy vợ nhưng anh cứ khất lần để chờ ngày tui trở về. Khi biết rõ sự thật, tui không thể làm vợ, làm mẹ được nữa, anh ấy vẫn muốn lấy tui nhưng tui không chịu. Tui nghĩ, mình đã vì cách mạng mà hy sinh thì cũng phải biết hy sinh vì tương lai của anh ấy. Tui đã khóc, động viên anh đi lấy người khác” - Bà Hữu hồi tưởng.

Bà Hữu dìu người mẹ già đi vệ sinh, xong lại dìu mẹ trở lại chiếc giường đã nhẵn bóng màu thời gian nhưng rất sạch sẽ, tươm tất, rồi khẽ ngồi xuống bên mẹ. Bàn tay nhăn nheo của người con gái tuổi sáu mươi tỉ mẩn, nhẹ nhàng xoa bóp cho đôi tay nhăn nheo gầy guộc của người mẹ tuổi thượng thọ. Ngoài sân, trời vẫn nắng gay gắt, uốn cong những quả ớt bật vỏ. Mùi cay nồng của ớt khô theo quầng nắng xộc lên hăng hắc…