Dấu ấn Cách mạng Tháng Tám qua ký ức từ gia đình các nhân chứng lịch sử

Sự kiện là dịp để gặp gỡ thân nhân các nhân chứng lịch sử, lắng nghe những câu chuyện, ký ức và tiếp nhận các hiện vật quý, qua đó góp phần lưu giữ và lan tỏa tinh thần đấu tranh giành độc lập tới các thế hệ hôm nay và mai sau.

Tham dự tọa đàm có đại diện gia đình nhiều nhân chứng lịch sử tiêu biểu của Cách mạng Tháng Tám, gồm: ông Nguyễn Văn Trân, Thiếu tướng Trần Tử Bình, ông Nguyễn Khang, ông Xuân Thủy, Đại tướng Văn Tiến Dũng, Đại tướng Nguyễn Quyết, ông Lê Liêm, ông Trần Đình Long, ông Nguyễn Duy Thân, ông Lê Trọng Nghĩa, ông Đặng Kim Giang,…

Đến dự buổi tọa đàm còn có nhà sử học Dương Trung Quốc, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hà - nguyên Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cùng lãnh đạo các ban, phòng của Báo Nhân Dân.

Phát biểu khai mạc, đồng chí Lê Quốc Minh – Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam – nhấn mạnh: Hướng tới kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, các cơ quan báo chí đồng loạt triển khai chuỗi hoạt động “A80”, theo chỉ đạo của Đảng, Nhà nước từ cuối năm 2024, nhằm đẩy mạnh tuyên truyền, đặc biệt với thế hệ trẻ, về mốc son giành độc lập của dân tộc.

Đồng chí Lê Quốc Minh cho biết, cả nước đang khởi công, khánh thành nhiều dự án lớn, tổ chức triển lãm, mang lại cảm xúc sâu sắc khi nhìn lại chặng đường 80 năm. Riêng Báo Nhân Dân triển khai nhiều tuyến bài, ấn phẩm, tổ chức triển lãm tại Bờ Hồ và đặc biệt là Concert Quốc gia ngày 10/8 với hơn 50.000 người cùng hòa vang Quốc ca.

Đồng chí khẳng định, sự kiện hôm nay góp phần lưu giữ, lan tỏa những câu chuyện quý về các nhà cách mạng, đồng thời bày tỏ mong muốn tiếp tục sáng tạo nhiều hình thức để thu hút giới trẻ đến với lịch sử.

Sau phát biểu khai mạc, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân Lê Quốc Minh đã trao những món quà tri ân tới các gia đình nhân chứng lịch sử. Nhiều gia đình cũng trân trọng tặng lại những hiện vật, tư liệu quý cho Nhà truyền thống và Thư viện Báo Nhân Dân - trong đó có ảnh gốc, bản thảo, giấy tờ lịch sử hiếm.

Thực tế, 80 năm là một khoảng thời gian khá dài. Các nhân vật lịch sử trực tiếp tham gia lãnh đạo khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám ngày đó đã về với miền mây trắng. Hôm nay, tại tọa đàm là những chia sẻ về các nhà cách mạng từ những câu chuyện của chính thân nhân, những người gần gũi nhất với họ. Từ đó, bạn đọc có thêm thông tin và hình dung đầy đủ về các nhân vật lịch sử nước nhà - những người đã gắn bó, cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Mở đầu phần chia sẻ, bà Nguyễn Thanh Hương, con gái đồng chí Nguyễn Khang hồi tưởng về cha mình - người từng giữ vai trò Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội.

Bà Hương cho biết, cha bà tên thật là Nguyễn Văn Đệ, sinh tại làng Son, thôn Nguyên Kinh, xã Minh Hưng, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, trong một gia đình trung nông. Nhờ gia đình có điều kiện, ông được đi học đến bậc thành chung, hết năm thứ hai.

Từ năm 1937, được anh em họ hàng giác ngộ, ông tham gia hoạt động cách mạng tại cơ sở ấn loát tài liệu bí mật của Đảng đặt tại làng Son. Năm 1938, ông được kết nạp Đảng. Đầu năm 1939, ông ra Hà Nội hoạt động trong phong trào thanh niên, học sinh, công nhân. Đầu năm 1940, ông giữ cương vị Bí thư Ban Chấp hành và Bí thư Đảng đoàn thanh niên Phản đế liên tỉnh Hà Nội-Hà Đông-Sơn Tây-Bắc Ninh. Cuối năm 1940, được đề cử vào Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội, ông phụ trách công tác thanh niên, học sinh, báo Tiền Phong và phong trào thợ nhà máy xe lửa Gia Lâm.

Ngày 1/5/1941, do có nội gián, khi vừa dắt xe đạp ra khỏi nhà ở phố Sinh Từ, ông bị bắt cùng cờ, truyền đơn để trong cặp. Bị Tòa án Quân sự Pháp kết án tổng cộng 20 năm tù khổ sai (5 năm vì tàng trữ, phát tán tài liệu, cờ đỏ và tuyên truyền đấu tranh; 15 năm vì tham gia hãm đoàn tàu tốc hành Hà Nội - Sài Gòn nhằm hưởng ứng khởi nghĩa Nam Kỳ cuối năm 1940). Tháng 8/1941, ông bị đày lên nhà tù Sơn La, tham gia Ban huấn luyện và được sinh hoạt tại Chi bộ nhà tù.

Tháng 2/1944, trong lúc bị giải về Hà Nội để đưa ra Côn Đảo, khi đến Chợ Bờ, ông cùng một số đồng chí được Chi bộ tổ chức vượt ngục thành công. Ngay sau đó, ông dự Hội nghị Xứ ủy Đảng bộ Bắc Kỳ do Trung ương triệu tập và được bầu vào Thường vụ Xứ ủy (tháng 3/1944), phụ trách Hà Đông, Sơn Tây, An toàn Khu của Xứ ủy, đồng thời là biên tập viên báo Cứu Quốc (cùng các ông Lê Quang Đạo, Xuân Thủy).

Từ tháng 1/1945, ông tiếp tục làm Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, phụ trách trực tiếp Hà Nội, Hà Đông, Sơn Tây, tờ báo Hồn nước và đội Danh dự Hà Nội. Nắm bắt thời cơ sau ngày Nhật đảo chính Pháp (9/3/1945), ông chủ trương và trực tiếp tham gia cùng Lê Liêm, Nguyễn Bình… đánh úp đồn Bần Yên Nhân, tước vũ khí, gây thanh thế cho Việt Minh, củng cố niềm tin của nhân dân.

Ngày 17/8/1945, với cương vị Chủ tịch Ủy ban Quân sự Cách mạng Hà Nội, ông hòa mình vào dòng người mít tinh, biểu tình tuần hành, nhận thấy khí thế quần chúng đã dâng cao đến đỉnh điểm, sức mạnh đoàn kết nhân dân là vô địch. Dù chưa nhận được lệnh trực tiếp của Trung ương, ông vẫn cùng các đồng chí trong Xứ ủy kiên quyết phát lệnh Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội.

Tiếp nối hồi ức của bà Hương, ông Trần Kháng Chiến, con trai của Thiếu tướng Trần Tử Bình (1907-1967) đã chia sẻ nhiều kỷ niệm và câu chuyện về cuộc đời cách mạng của cha mình. Thiếu tướng Trần Tử Bình tên thật là Phạm Văn Phu, sinh ra trong một gia đình theo đạo Công giáo. Do ông nội từng đi lính thợ cho Pháp trong Thế chiến thứ nhất, nên cha anh được giáo xứ gửi đi học tại Trường dòng Hoàng Nguyên (giáo phận Hà Đông).

Năm 1926, khi nhà yêu nước Phan Chu Trinh qua đời, ông đã vận động các giáo sinh trong chủng viện để tang, nên bị đuổi học. Trong thời điểm còn loay hoay giữa ngã ba đường, ông gặp nhà giáo, nhà yêu nước trẻ tuổi Tống Văn Trân. Chính con người nhiệt huyết ấy đã dẫn dắt ông đi theo con đường cách mạng, vào Nam Bộ.

Cuối năm 1926, ông ký hợp đồng (công-tra) làm phu cao-su tại đồn điền Phú Riềng. Tại đây, theo chỉ đạo của đồng chí Ngô Gia Tự ông tham gia thành lập chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ngày 28/10/1929 tại Phú Riềng. Đầu năm 1930, trên cương vị Bí thư Chi bộ, ông cùng 6 đảng viên lãnh đạo cuộc đấu tranh của 5.000 phu cao-su, làm chủ đồn điền trong hơn một tuần lễ.

Sau đó, ông bị bắt, đưa ra xét xử tại Tòa Đại hình Sài Gòn, bị kết án và đày ra Côn Đảo từ năm 1931 đến 1936. Khi trở về, ông tiếp tục hoạt động cách mạng, tham gia Xứ ủy Bắc Kỳ và làm Bí thư Liên khu C (gồm Hà Nam, Ninh Bình, Nam Định, Thái Bình).

Ngày 22/12/1943, ông bị bắt tại Đồng Châu (tỉnh Thái Bình, nay thuộc Hưng Yên) và giam ở Hỏa Lò, Hà Nội từ năm 1944. Tháng 3/1945, ông cùng hơn 100 tù chính trị tổ chức vượt ngục thành công qua tường rào và cống ngầm. Từ đó, ông lấy tên Trần Tử Bình.

Tháng 5/1945, ông tham gia Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, cùng đồng chí Nguyễn Khang tổ chức Hội nghị Xứ ủy ở làng Vạn Phúc ngày 14/8/1945–15/8/1945 và quyết định thành lập Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội (hay Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội). Ngày 17/8/1945, ông và đồng chí Nguyễn Khang phát động Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội và các tỉnh Bắc Bộ vào ngày 19/8/1945.

Năm 1948, ông được phong quân hàm Thiếu tướng. Trong Quân đội, ông có nhiều đóng góp cho công tác đào tạo cán bộ, công tác Đảng, công tác thanh tra.

Năm 1959, ông được điều sang công tác ngoại giao, giữ chức vụ Ðại sứ đặc mệnh toàn quyền Việt Nam tại Trung Quốc, Mông Cổ. Ở cương vị này, ông luôn củng cố, phát triển mối quan hệ tốt đẹp giữa Việt Nam và các quốc gia khác.

Ông Chiến nhấn mạnh, cha mình là cán bộ cao cấp duy nhất của Đảng và Quân đội xuất thân từ Công giáo, mang tên Thánh Phê-rô Phạm Văn Phu, là một minh chứng tiêu biểu cho tinh thần đại đoàn kết dân tộc.