DẤU ẤN NGƯỜI BÍ THƯ ĐẦU TIÊN CỦA THÀNH ỦY SÀI GÒN.

Trong lịch sử phong trào cách mạng Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX, có những con người không để lại nhiều hình ảnh hay tư liệu như các nhà lãnh đạo nổi tiếng về sau, nhưng dấu ấn của họ lại gắn liền với những bước đi đầu tiên của tổ chức cách mạng.

Nguyễn Văn Lợi là một trong những người như vậy. Ông sinh năm 1906 tại xã Thạch Châu, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, vùng đất nổi tiếng giàu truyền thống yêu nước và cách mạng. Tuổi trẻ của ông gắn liền với bối cảnh đất nước đang chìm trong ách cai trị của thực dân Pháp, các phong trào yêu nước liên tiếp nổ ra nhưng đều bị đàn áp. Chính hoàn cảnh đó đã thôi thúc nhiều thanh niên cùng thế hệ tìm con đường mới để cứu nước, trong đó có Nguyễn Văn Lợi.

Năm 1925, khi mới 19 tuổi, ông tham gia tổ chức Tân Việt Cách mạng Đảng tại Hà Tĩnh. Đây là một trong những tổ chức yêu nước tiến bộ nhất thời bấy giờ, quy tụ nhiều trí thức và thanh niên có tư tưởng cách mạng. Cũng trong năm này, tại Quảng Châu (Trung Quốc), lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên nhằm đào tạo cán bộ theo con đường cách mạng vô sản, chuẩn bị cho sự ra đời của một chính đảng cộng sản ở Việt Nam.

Nguyễn Văn Lợi là một trong những thanh niên ưu tú được lựa chọn tham gia lớp huấn luyện chính trị đầu tiên do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp tổ chức tại Quảng Châu. Đây được xem là lớp đào tạo cán bộ cộng sản đầu tiên của cách mạng Việt Nam. Tại đây, ông được tiếp cận những tư tưởng cách mạng mới, học tập về tổ chức, vận động quần chúng và phương pháp xây dựng cơ sở bí mật. Tháng 10 năm 1926, sau khi hoàn thành khóa học, Nguyễn Văn Lợi cùng đồng chí Phan Trọng Bình được Nguyễn Ái Quốc giao nhiệm vụ trở về Nam Kỳ hoạt động. Đây là một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng bởi Sài Gòn khi đó là trung tâm kinh tế lớn nhất Đông Dương, tập trung đông đảo công nhân, trí thức và lực lượng lao động, rất thuận lợi để phát triển phong trào cách mạng.

Đầu năm 1927, Nguyễn Văn Lợi đặt chân đến Sài Gòn. Để che mắt chính quyền thực dân, ông sống như một công nhân bình thường. Ban đầu ông làm việc tại sân bay Biên Hòa. Sau đó chuyển về Đêpô xe lửa Sài Gòn. Một thời gian sau, vì không chấp nhận những thói nhũng nhiễu của cai thầu nên ông nghỉ việc và chuyển sang làm thợ nguội tại hãng vô tuyến điện Phú Lâm.

Dưới vỏ bọc của một người lao động, Nguyễn Văn Lợi âm thầm xây dựng cơ sở cách mạng trong giới công nhân. Ông bắt liên lạc với nhiều nhà hoạt động yêu nước tại Nam Kỳ, trong đó có đồng chí Tôn Đức Thắng và những người thợ ở xưởng Ba Son, nơi từng diễn ra cuộc bãi công nổi tiếng năm 1925. Chỉ trong một thời gian ngắn, phong trào Thanh niên Cách mạng tại Nam Kỳ phát triển mạnh mẽ.

Giữa năm 1927, Kỳ bộ lâm thời Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Nam Kỳ được thành lập gồm Phan Trọng Bình, Nguyễn Văn Lợi và Ngô Thiêm. Đây là tổ chức lãnh đạo cao nhất của Hội tại Nam Kỳ thời điểm đó. Trong những năm 1927–1929, Nguyễn Văn Lợi liên tục đi lại giữa Sài Gòn, Chợ Lớn, Bến Lức và nhiều địa phương khác để tuyên truyền chủ trương cách mạng. Ông trực tiếp vận động thanh niên, công nhân, nông dân tham gia tổ chức, đồng thời mở rộng ảnh hưởng của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên trong các hội kín yêu nước đang hoạt động ở Nam Bộ.

Đầu năm 1929, ông được cử về Bến Lức để tuyên truyền đường lối cách mạng trong lực lượng hội viên của tổ chức Nguyễn An Ninh. Đây là một nhiệm vụ rất khó khăn vì chính quyền thực dân khi đó đang ráo riết theo dõi mọi hoạt động chống đối. Cuối năm 1929, phong trào cộng sản tại Việt Nam bước vào giai đoạn chuyển biến quan trọng. Các tổ chức cộng sản lần lượt ra đời.

Tại Nam Kỳ, Đông Dương Cộng sản Liên đoàn được thành lập và Nguyễn Văn Lợi trở thành một trong những cán bộ nòng cốt. Khi các đại biểu dự kiến tham gia công tác thống nhất các tổ chức cộng sản bị thực dân Pháp bắt giữ, Nguyễn Văn Lợi được điều động đảm nhận nhiệm vụ thay thế. Ông trở thành đại diện của Đông Dương Cộng sản Liên đoàn tham gia quá trình thống nhất các tổ chức cộng sản để thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 3 tháng 2 năm 1930. Đây là dấu mốc lịch sử đặc biệt quan trọng đối với cách mạng Việt Nam.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, Nguyễn Văn Lợi được bầu vào Xứ ủy Nam Kỳ đầu tiên. Ông làm việc cùng những nhà lãnh đạo cách mạng nổi tiếng như Ngô Gia Tự, Ung Văn Khiêm, Hà Huy Giáp và nhiều đồng chí khác. Tháng 3 năm 1930, các tổ chức cộng sản tại Sài Gòn được hợp nhất. Ban Chấp ủy lâm thời Đảng bộ thành phố Sài Gòn được thành lập và Nguyễn Văn Lợi được tín nhiệm bầu giữ chức Bí thư. Ông trở thành Bí thư Thành ủy Sài Gòn đầu tiên trong lịch sử. Lúc ấy, Nguyễn Văn Lợi mới 24 tuổi. Đó là giai đoạn phong trào công nhân và quần chúng lao động ở Sài Gòn đang phát triển mạnh.

Dưới sự lãnh đạo của Thành ủy lâm thời, nhiều cơ sở Đảng được xây dựng trong các nhà máy, xí nghiệp, bến cảng và khu lao động. Những cuộc vận động chính trị, đấu tranh đòi quyền lợi cho công nhân và chống chính quyền thực dân liên tục diễn ra. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của phong trào cũng khiến chính quyền Pháp tăng cường đàn áp. Chỉ vài tháng sau, Thành ủy được kiện toàn lại và Nguyễn Văn Lợi chuyển sang công tác tại Xứ ủy Nam Kỳ. Ông tiếp tục phụ trách nhiều nhiệm vụ bí mật quan trọng. Một trong những công việc đặc biệt mà ông tham gia là tổ chức thu hồi và tiêu hủy các tài liệu của Đảng sau khi Tổng Bí thư Trần Phú bị thực dân Pháp bắt giữ nhằm bảo vệ hệ thống tổ chức và giữ bí mật cho phong trào cách mạng.

Đầu năm 1931, cuộc khủng bố trắng của thực dân Pháp lan rộng khắp Nam Kỳ. Hàng loạt cơ sở Đảng bị phá vỡ, nhiều cán bộ chủ chốt bị bắt. Tháng 4 năm 1931, Nguyễn Văn Lợi bị bắt tại cơ sở của chi bộ xe kéo trên đường Arras, nay là đường Cống Quỳnh, Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh. Việc ông bị bắt là một tổn thất lớn đối với phong trào cách mạng Nam Kỳ lúc bấy giờ. Những năm tháng sau đó, cuộc đời hoạt động của ông không còn nhiều tư liệu được lưu giữ đầy đủ như các lãnh đạo khác cùng thời. Tuy nhiên, những gì Nguyễn Văn Lợi đã làm trong giai đoạn 1926–1931 đủ để ghi tên ông vào lịch sử phong trào cách mạng Việt Nam.

Ông là một trong những học viên đầu tiên được Nguyễn Ái Quốc trực tiếp đào tạo tại Quảng Châu. Ông là một trong những cán bộ đầu tiên xây dựng phong trào Thanh niên Cách mạng ở Nam Kỳ. Ông tham gia quá trình thống nhất các tổ chức cộng sản dẫn tới sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Và đặc biệt, ông chính là người Bí thư đầu tiên của Thành ủy Sài Gòn – tổ chức Đảng sau này trở thành Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh.

Dù thời gian hoạt động không dài và tư liệu còn lại không nhiều, nhưng dấu ấn của Nguyễn Văn Lợi vẫn gắn liền với những viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho phong trào cách mạng ở Sài Gòn – Chợ Lớn, trung tâm chính trị và kinh tế lớn nhất Nam Kỳ những năm đầu thế kỷ XX.