Dấu chân Đặng Văn Ngữ trên hành trình chống sốt rét

Lịch sử y học Việt Nam có nhiều người đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp cứu người. Trong số đó, Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ để lại một dấu ấn đặc biệt bởi ông không chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm mà còn trực tiếp đưa khoa học đến những vùng chiến sự. Từ việc tìm hiểu thuốc kháng sinh đến nghiên cứu vaccine sốt rét, ông luôn theo đuổi những công việc có ý nghĩa thiết thực đối với sức khỏe nhân dân.

Ngày 4/4/1910, Đặng Văn Ngữ chào đời tại An Cựu, thành phố Huế. Ông xuất thân trong một gia đình nhà Nho sống bằng buôn bán nhỏ. Ông học tiểu học tại Vinh, trung học ở Huế rồi ra Hà Nội. Năm 1930, ông đỗ tú tài bản xứ và tú tài Pháp. Đây là thành tích giúp ông nhận được học bổng theo học Trường Y – Dược thuộc Đại học Đông Dương. Sau khi tốt nghiệp bác sĩ y khoa năm 1937, ông được giữ lại làm phụ giảng cho giáo sư Galliard tại Bộ môn Ký sinh trùng.

Năm 1942 đánh dấu bước tiến mới trong sự nghiệp của ông khi ông trở thành Trưởng phòng thí nghiệm ký sinh trùng và giảng viên Sinh học Ban Dược. Ông dành nhiều thời gian nghiên cứu và công bố 19 công trình khoa học có giá trị. Năm 1943, ông sang Nhật Bản học tập và nghiên cứu. Ông tìm hiểu về nấm, men gây bệnh, bệnh lao, bệnh phong và vi trùng đường ruột. Trong thời gian 1947–1948, ông tìm được giống nấm sản xuất penicillin. Những thành tựu này giúp khẳng định năng lực của ông trong lĩnh vực vi sinh vật học.

Tuy nhiên, điều khiến người đời kính trọng ông không chỉ là tài năng khoa học. Trong thời gian ở Nhật, ông luôn suy nghĩ về trách nhiệm đối với quê hương. Khi đất nước bước vào cuộc kháng chiến, ông trở về Việt Nam năm 1949. Tại Việt Bắc, ông bắt đầu công việc trong một phòng thí nghiệm được dựng lên giữa núi rừng. Với điều kiện vật chất rất hạn chế, ông cùng cộng sự vẫn nghiên cứu và sản xuất thuốc kháng sinh, nước lọc penicillin từ giống nấm mang về. Những sản phẩm này được sử dụng để điều trị cho thương binh, bệnh binh và góp phần phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ.

Sau khi hòa bình lập lại, ông dành nhiều tâm sức cho công tác phòng chống sốt rét. Ông trực tiếp đi khảo sát nhiều địa phương để nghiên cứu bệnh và xây dựng phương án phòng chống. Ông góp phần đào tạo cán bộ, xây dựng ngành Ký sinh trùng Việt Nam và phát triển mạng lưới chuyên môn. Năm 1957, ông sáng lập Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng. Từ năm 1965, trước yêu cầu cấp thiết của chiến trường miền Nam, ông đưa đội công tác vào Vĩnh Linh nghiên cứu vaccine sốt rét. Giữa vùng đất thường xuyên chịu bom đạn, ông vẫn kiên trì cùng đồng nghiệp làm việc. Kết quả nghiên cứu đã tạo ra vaccine mới để phục vụ các chiến trường Khu V, Tây Nguyên và những mặt trận khác.

Ngày 1/4/1967, ông hy sinh tại chiến trường Khu V trong khi đang thực hiện nhiệm vụ. Nhà nước đã truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Liệt sĩ và Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996. Những thành tựu của ông cho thấy khoa học có thể mang sức mạnh cứu sống con người ngay cả trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất. Hơn thế, cuộc đời Đặng Văn Ngữ còn là bài học về lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm và sự tận tụy. Ông đã dành những năm tháng đẹp nhất của mình cho nhân dân. Vì vậy, dù đã nhiều năm trôi qua, tên tuổi và những cống hiến của ông vẫn luôn có một vị trí đáng trân trọng trong lịch sử y học Việt Nam.