“Dấu chân người lính” – Nguyễn Minh Châu và những ngày ở chiến trường Quảng Trị năm 1967

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – chiến trường Quảng Trị, đặc biệt giai đoạn 1967–1972.
Phần 1: Năm 1967 – nhà văn khoác ba lô vào chiến trường

Nguyễn Minh Châu sinh năm 1930 tại Quỳnh Lưu, Nghệ An.

Ông nhập ngũ từ năm 1950, trải qua nhiều đơn vị quân đội và đến năm 1962 chuyển về công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Vì vậy, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn ngày càng ác liệt, ông không phải một người viết đứng ngoài cuộc chiến.

Ông là một nhà văn – chiến sĩ.

Năm 1967, Phòng Văn nghệ Quân đội tổ chức đưa một số văn nghệ sĩ vào chiến trường. Nguyễn Minh Châu và Xuân Sách nằm trong đoàn đi vào chiến trường Quảng Trị.

Đó là một chuyến đi có ý nghĩa đặc biệt.

Bởi Nguyễn Minh Châu đã từng là người lính.

Nhưng lần này, ông bước vào chiến trường với thêm một trách nhiệm:

nhìn và ghi lại cuộc chiến.

Ông không biết rằng những ngày tháng ấy sẽ trở thành một phần quan trọng nhất trong đời văn của mình.

Càng không biết rằng những con người ông gặp trên đường sẽ sống lại trong một cuốn tiểu thuyết mà ông phải mất nhiều năm mới hoàn thành.

Chú thích ảnh: Chân dung và tư liệu về nhà văn Nguyễn Minh Châu. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam và các tư liệu báo chí. Ảnh dùng để giới thiệu nhân vật, không dựng lại khoảnh khắc ông lên đường năm 1967 nếu nguồn ảnh không xác nhận.

Phần 2: Quảng Trị – một vùng đất của lửa đạn

Đầu năm 1967, Nguyễn Minh Châu có mặt trong đoàn đi chiến trường Quảng Trị.

Đây là thời điểm vùng đất này đang trở thành một trong những chiến trường ác liệt của cuộc chiến.

Những con đường bị đánh phá.

Những đơn vị bộ đội liên tục di chuyển.

Những đoàn xe vượt qua bom đạn.

Những trận địa.

Những cánh rừng.

Những dòng sông.

Và những người lính ngày đêm hành quân.

Những ghi chép của Nguyễn Minh Châu sau này cho thấy ông không chỉ ghi lại những trận đánh.

Ông ghi rất kỹ con người.

Những người chỉ huy.

Những người lái xe.

Những chiến sĩ.

Những người ông gặp trên đường.

Ông ghi cả cảnh hành quân, vượt sông Bến Hải, đường Trường Sơn và những địa danh như Làng Vây, Dốc Miếu, Đông Hà.

Đọc lại những ghi chép ấy, có cảm giác như nhà văn đang cố giữ lại từng mảnh của một thế giới có thể biến mất bất cứ lúc nào.

Bởi ông biết:

chiến tranh đi qua rất nhanh, nhưng ký ức về nó có thể mất đi nếu không có người ghi lại.

Chú thích ảnh: Tư liệu về chiến trường Quảng Trị và tuyến vận tải Trường Sơn trong những năm kháng chiến chống Mỹ. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho lưu trữ lịch sử. Ảnh minh họa bối cảnh lịch sử, không khẳng định Nguyễn Minh Châu xuất hiện trong ảnh.

Phần 3: Những trang ghi chép từ Làng Vây, Dốc Miếu và Đông Hà

Một trong những giá trị đặc biệt của Di cảo Nguyễn Minh Châu là những ghi chép chiến trường.

Phần đầu của di cảo tập hợp nhiều ghi chép từ những chuyến đi Quảng Trị từ năm 1967 trở đi.

Trong đó có những dòng về Làng Vây, trận đánh Dốc Miếu, Đông Hà và những chặng đường hành quân.

Có những ghi chép được ghi rất cụ thể theo ngày tháng.

Chẳng hạn, một ghi chép về Dốc Miếu được đánh dấu ngày 20-3-1967.

Điều đó cho thấy Nguyễn Minh Châu không chỉ viết theo trí nhớ.

Ông có ý thức lưu giữ tư liệu.

Ông nhìn.

Ông nghe.

Ông ghi.

Và ông cố gắng không để những chi tiết nhỏ bị trôi mất.

Đó là cách một nhà văn làm việc khi đứng trước một hiện thực quá lớn.

Không thể ghi hết tất cả.

Nhưng phải cố giữ lại những gì mình chứng kiến.

Một con đường.

Một người lính.

Một cuộc hành quân.

Một cảnh vượt sông.

Một câu chuyện bên lán.

Một cái chết.

Một cuộc gặp.

Những mảnh nhỏ ấy sau này sẽ trở thành chất liệu cho một bức tranh lớn.

Chú thích ảnh: Tư liệu ảnh về Làng Vây, Dốc Miếu và khu vực Đông Hà – những địa danh xuất hiện trong ghi chép chiến trường của Nguyễn Minh Châu. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh chỉ nhằm tái hiện địa điểm và bối cảnh, không khẳng định thời điểm chụp trùng với chuyến đi của nhà văn.

Phần 4: Cuộc gặp với người đại đội trưởng công binh

Trong hồi ức của Xuân Sách về chuyến đi năm 1967 có một câu chuyện rất đáng nhớ.

Một hôm, Xuân Sách đang ngồi trong lán chỉ huy ở mặt trận thì thấy Nguyễn Minh Châu từ ngoài cửa rừng đi vào.

Nhà văn vừa gặp một đại đội trưởng công binh vừa chiến đấu và có nhiều thành tích, được điều về bộ chỉ huy báo cáo.

Đây chính là những con người mà Nguyễn Minh Châu muốn gặp.

Không phải những nhân vật được dựng sẵn.

Không phải những câu chuyện đã được viết thành sách.

Mà là người lính thật.

Người vừa đi qua chiến đấu.

Người mang trên mình những trải nghiệm mà nhà văn muốn hiểu.

Nguyễn Minh Châu muốn biết họ sống thế nào.

Chiến đấu ra sao.

Nghĩ gì.

Sợ gì.

Và điều gì khiến họ có thể tiếp tục bước đi.

Đó là một cách làm văn rất công phu.

Ông không muốn viết về người lính từ trí tưởng tượng.

Ông muốn đi đến nơi người lính đang sống.

Và có lẽ chính vì thế, Dấu chân người lính về sau có một sức nặng rất riêng.

Chú thích ảnh: Tư liệu về bộ đội công binh và lực lượng chiến đấu trên chiến trường. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho lưu trữ lịch sử. Không có căn cứ để khẳng định người trong ảnh là vị đại đội trưởng mà Xuân Sách nhắc tới, nên ảnh chỉ được dùng để minh họa lực lượng và bối cảnh.

Phần 5: Một sự việc khiến Nguyễn Minh Châu mang “món nợ” với người đã hy sinh

Có một câu chuyện khác được Xuân Sách kể lại, và đây là một trong những chi tiết ám ảnh nhất về chuyến đi.

Trong một tình huống tại mặt trận, một quả rocket từ máy bay địch phóng xuống.

Người đại đội trưởng công binh đi cùng Nguyễn Minh Châu đã có hành động bảo vệ nhà văn.

Theo lời kể được Ngô Thảo dẫn lại, sau vụ nổ, Nguyễn Minh Châu bị thương và người cán bộ ấy đã chịu mảnh rocket thay cho ông.

Nhưng khi kể lại những câu chuyện như vậy, chúng ta cần thận trọng.

Đây là hồi ức của người cùng đi chiến trường, không phải một hồ sơ quân sự độc lập mà chúng ta có thể dùng để khẳng định mọi chi tiết.

Điều chắc chắn hơn là Nguyễn Minh Châu đã trực tiếp chứng kiến những mất mát của chiến trường và những người lính mà ông gặp đã để lại dấu ấn sâu sắc trong ông.

Chính Xuân Sách kể rằng Nguyễn Minh Châu từng nói về một “món nợ” với những người đã hy sinh – món nợ phải trả bằng trang viết và lòng trung thực.

Câu nói ấy rất quan trọng.

Bởi với Nguyễn Minh Châu, viết về chiến tranh không chỉ là kể chuyện.

Đó còn là trách nhiệm với người đã nằm lại.

5

Chú thích ảnh: Tư liệu chiến trường Quảng Trị và bộ đội trong chiến tranh. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho lưu trữ lịch sử. Ảnh minh họa bối cảnh câu chuyện; không phải ảnh chụp sự kiện rocket được Xuân Sách kể.

Phần 6: Nhà văn nhìn thấy gì trong những người lính?

Nguyễn Minh Châu từng là người lính.

Nhưng khi đến Quảng Trị, ông nhìn những người lính bằng một con mắt khác.

Ông nhìn thấy họ trong những khoảnh khắc rất đời thường.

Một người lái xe.

Một người lính công binh.

Một chiến sĩ trinh sát.

Một người cán bộ.

Một người con.

Một người cha.

Một chàng trai trẻ.

Trong chiến tranh, họ phải mang súng.

Nhưng trước khi là người lính, họ vẫn là con người.

Có người nhớ nhà.

Có người nhớ mẹ.

Có người yêu.

Có người sợ chết.

Có người cố giấu nỗi sợ.

Có người nghĩ đến ngày trở về.

Và cũng có người biết rằng mình có thể không bao giờ trở về.

Nguyễn Minh Châu quan sát những điều ấy.

Ông không chỉ muốn kể:

“Họ đã chiến đấu như thế nào?”

Ông muốn hiểu:

“Họ là ai?”

Đó là câu hỏi khiến văn chương của ông có chiều sâu.

Chú thích ảnh: Tư liệu về đời sống và hành quân của bộ đội trong kháng chiến chống Mỹ. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử.

Phần 7: Từ những người thật đến “Dấu chân người lính”

Sau chuyến đi Quảng Trị, Nguyễn Minh Châu không lập tức có một cuốn tiểu thuyết hoàn chỉnh.

Ông cần thời gian.

Rất nhiều thời gian.

Những ghi chép được giữ lại.

Những câu chuyện được nghiền ngẫm.

Những con người được chuyển hóa thành nhân vật.

Và chiến trường được chuyển hóa thành văn chương.

Theo các tư liệu nghiên cứu về tác phẩm, Nguyễn Minh Châu bắt đầu viết Dấu chân người lính từ năm 1969, sau chuyến đi chiến trường, và tác phẩm ra mắt năm 1972.

Ba năm.

Nhưng đó không chỉ là ba năm ngồi viết.

Đó là ba năm ông tìm cách trả lời một câu hỏi:

Làm thế nào để kể một cuộc chiến mà mình đã tận mắt chứng kiến?

Nếu kể quá đơn giản, người lính sẽ biến thành khẩu hiệu.

Nếu kể quá lạnh lùng, sẽ mất đi sức sống của họ.

Nguyễn Minh Châu chọn cách đi vào đời sống.

Ông dựng lên những con người.

Để chiến tranh hiện ra qua số phận của họ.

Chú thích ảnh: Các ấn phẩm Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu. Nguồn: Nhà xuất bản Kim Đồng, thư viện và tư liệu xuất bản văn học Việt Nam. Tác phẩm được xác nhận ra mắt bạn đọc năm 1972.

Phần 8: Trung đoàn 5 – những bước chân đi qua Khe Sanh

Dấu chân người lính tái hiện cuộc chiến đấu của những người lính Trung đoàn 5 tại chiến trường Khe Sanh, Quảng Trị.

Những nhân vật như chính ủy Kinh, Khuê, Lượng, Lữ… đưa người đọc vào một thế giới vừa khốc liệt vừa giàu tình đồng đội.

Nhưng Nguyễn Minh Châu không chỉ kể về trận đánh.

Ông kể về đường đi đến trận đánh.

Những ngày hành quân.

Những đêm giữa rừng.

Những cuộc trò chuyện.

Những mối quan hệ giữa người chỉ huy và chiến sĩ.

Những tình cảm gia đình.

Những người trẻ từ nhiều miền quê cùng gặp nhau trong một đơn vị.

Đó chính là “dấu chân”.

Không phải chỉ dấu chân trên đất.

Mà là dấu chân của một thế hệ.

Họ đi từ những làng quê.

Đi qua Trường Sơn.

Đi vào Quảng Trị.

Đi qua bom đạn.

Và nhiều người không bao giờ bước trở về.

Chú thích ảnh: Tư liệu về chiến trường Khe Sanh và bộ đội Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Không gán nhân vật trong ảnh với các nhân vật văn học của Dấu chân người lính nếu nguồn không xác nhận.

Phần 9: Lữ – một người lính bắt đầu từ cậu học sinh 16 tuổi

Một trong những đoạn văn gây ấn tượng trong Dấu chân người lính là câu chuyện của Lữ.

Lữ kể về những ngày còn đi học.

Cậu mới 16 tuổi khi chiến tranh đến.

Cùng những người bạn, Lữ bỏ học, tìm cách gia nhập lực lượng kháng chiến.

Những cuốn sách vở học trò bị đốt.

Tuổi học sinh khép lại.

Một cuộc đời khác bắt đầu.

Nhưng điều quan trọng là đây là nhân vật văn học, không phải tiểu sử một người lính cụ thể ngoài đời.

Nguyễn Minh Châu đã dùng nhân vật Lữ để thể hiện quá trình một thế hệ thanh niên bước từ đời sống học đường vào chiến tranh.

Đó là một bước chuyển đau đớn.

Từ sách vở sang súng đạn.

Từ mái trường sang chiến trường.

Từ tuổi thơ sang tuổi trưởng thành.

Và qua câu chuyện của Lữ, người đọc hiểu rằng những người lính trẻ không phải những con người sinh ra đã là chiến sĩ.

Họ từng là học sinh.

Từng có những bài toán.

Những trang vở.

Những người bạn.

Những buổi chào cờ.

Rồi chiến tranh đến.

Và họ phải lớn lên rất nhanh.

Chú thích ảnh: Tư liệu học sinh và thanh niên Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh minh họa bối cảnh tuổi trẻ thời chiến, không phải ảnh nhân vật Lữ.

Phần 10: Khi “người lính” không còn là một khái niệm

Có lẽ đây là thành công lớn của Nguyễn Minh Châu.

Ông làm cho “người lính” trở thành một con người cụ thể.

Chính ủy Kinh.

Khuê.

Lượng.

Lữ.

Nết.

Mỗi người có một tính cách.

Một quá khứ.

Một hoàn cảnh.

Một cách nhìn.

Họ không giống nhau.

Nhưng cùng gặp nhau trong chiến tranh.

Đó là một cách viết rất đáng chú ý.

Bởi nếu chỉ nói “người lính Việt Nam anh dũng”, người đọc có thể xúc động.

Nhưng khi biết một người lính cụ thể đã sống thế nào, người đọc sẽ hiểu sâu hơn.

Anh từng có mẹ.

Từng có quê.

Từng yêu.

Từng cãi nhau với bạn.

Từng sợ.

Từng vui.

Từng bị thương.

Và cuối cùng có thể hy sinh.

Khi ấy, sự hy sinh không còn là một con số.

Nó trở thành một cuộc đời.

Chú thích ảnh: Tư liệu về bộ đội hành quân và chiến đấu tại Quảng Trị, Khe Sanh và Trường Sơn. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử.

Phần 11: Nguyễn Minh Châu không chỉ ghi lại chiến thắng

Điều đáng quý trong Dấu chân người lính là chiến tranh không được nhìn bằng một màu duy nhất.

Có hào hùng.

Có gian khổ.

Có tình đồng đội.

Có niềm tin.

Nhưng cũng có mất mát.

Có sự chia lìa.

Có những nỗi đau không thể nói hết.

Nhà văn không né tránh cái chết.

Bởi ông đã nhìn thấy nó ngoài đời.

Ông biết những người lính mà mình gặp có thể không còn sống đến ngày cuốn sách được xuất bản.

Và thực tế là khi Dấu chân người lính đến với độc giả năm 1972, cuộc chiến vẫn chưa kết thúc.

Nhiều người lính trong thế hệ ấy vẫn đang ở ngoài mặt trận.

Nhiều người sẽ không có cơ hội đọc cuốn sách viết về chính thế hệ của mình.

Điều đó khiến tác phẩm có một ý nghĩa rất đặc biệt.

Nó giống như một lời ghi nhớ dành cho những người đang chiến đấu.

Chú thích ảnh: Tư liệu chiến trường Quảng Trị năm 1972. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh đặt ở đây để nối từ chiến trường 1967–1969 với giai đoạn tác phẩm xuất bản năm 1972; không khẳng định những người trong ảnh là nhân vật của tiểu thuyết.

Phần 12: “Dấu chân” không dừng lại ở chiến trường

Nguyễn Minh Châu viết xong Dấu chân người lính vào khoảng năm 1969–1972.

Nhưng câu chuyện về Quảng Trị không kết thúc với cuốn sách.

Những năm sau đó, ông tiếp tục viết về vùng đất này.

Theo hồi ức của Xuân Sách, trong số các tiểu thuyết của Nguyễn Minh Châu có nhiều tác phẩm gắn với Quảng Trị như Dấu chân người lính, Miền cháy, Những người đi từ trong rừng ra, Mảnh đất tình yêu; các truyện vừa Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành và Cỏ lau cũng có mối liên hệ với vùng đất và ký ức chiến tranh ấy.

Thậm chí những năm cuối đời, Nguyễn Minh Châu vẫn ấp ủ một cuốn tiểu thuyết về chiến trường Quảng Trị, đặc biệt là Thành cổ Quảng Trị năm 1972.

Ông dự định đặt tên là “Chân trời vỏ đạn”.

Nhưng ông không kịp hoàn thành.

Những đề cương và trang phác thảo còn lại cho thấy ông vẫn nghĩ về cuốn sách ấy cho đến gần cuối đời.

Có lẽ đó chính là “món nợ” mà ông không thể trả hết.

Bởi có những câu chuyện quá lớn.

Một đời người không đủ để kể.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Thành cổ Quảng Trị và chiến trường năm 1972. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho lưu trữ lịch sử. Đây là bối cảnh mà Nguyễn Minh Châu dự định dành riêng một tiểu thuyết, nhưng ông không kịp hoàn thành.

Phần 13: Một nhà văn mang chiến trường trong những cuốn sổ tay

Người ta thường nhớ Nguyễn Minh Châu qua những cuốn sách.

Nhưng nếu muốn hiểu ông sâu hơn, có lẽ phải nhìn vào những cuốn sổ tay.

Trong đó có những ghi chép về Quảng Trị.

Những sự kiện.

Những cảnh vật.

Những con người.

Những địa danh.

Những suy nghĩ.

Những điều ông chứng kiến.

Những trang ghi chép ấy cho thấy ông không viết chiến tranh từ trí tưởng tượng.

Ông đã đi qua nó.

Ông đã nghe tiếng máy bay.

Đã hành quân.

Đã gặp những người lính.

Đã nhìn thấy những vùng đất bị chiến tranh tàn phá.

Và ông hiểu rằng người cầm bút phải có trách nhiệm với sự thật.

Có lẽ vì thế, sau này khi Nguyễn Minh Châu nói về văn chương, ông luôn nhấn mạnh đến sự trung thực.

Với ông, viết về những người đã hy sinh không thể là một việc tùy tiện.

Họ đã trao cho nhà văn một phần cuộc đời.

Nhà văn phải có trách nhiệm với phần đời ấy.

Phần 14: Khi nhà văn nhận ra mình đang mang một món nợ

Có một câu trong hồi ức của Xuân Sách đặc biệt ám ảnh:

Nguyễn Minh Châu coi những người đã hy sinh là một “món nợ”.

Món nợ ấy không thể trả bằng tiền.

Không thể trả bằng một lời tưởng niệm.

Nó phải được trả bằng trang viết và bằng sự trung thực.

Đó có lẽ là cách Nguyễn Minh Châu nhìn nghề viết.

Một nhà văn không chỉ kể chuyện để người đọc xúc động.

Nhà văn phải có trách nhiệm với nhân vật.

Đặc biệt khi nhân vật được xây dựng từ những con người đã hy sinh.

Bởi nếu viết sai họ, tô vẽ quá mức hoặc biến họ thành những hình tượng xa rời đời sống, nhà văn có thể làm mất đi chính điều mình muốn giữ lại.

Nguyễn Minh Châu hiểu điều đó.

Và vì vậy, ông mất rất nhiều thời gian để viết Dấu chân người lính.

Ông không vội.

Ông nghiền ngẫm.

Ông lựa chọn.

Ông sửa.

Ông viết lại.

Bởi phía sau cuốn sách là những người thật.

Những người mà ông từng gặp.

Những người mà có người đã không trở về.

Chú thích ảnh: Tư liệu chân dung và đời sống sáng tác của Nguyễn Minh Châu. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam và tư liệu báo chí. Không sử dụng ảnh dựng để minh họa một khoảnh khắc sáng tác cụ thể nếu nguồn không xác nhận.

Phần 15: “Dấu chân người lính” và những người không trở về

Năm 1972, Dấu chân người lính đến với bạn đọc.

Nhưng cuộc chiến ở Quảng Trị vẫn còn.

Những người lính mà Nguyễn Minh Châu từng gặp vẫn đang chiến đấu.

Và một số người trong số họ sẽ không bao giờ nhìn thấy ngày đất nước thống nhất.

Đó là điều khiến chúng ta đọc tác phẩm hôm nay bằng một cảm xúc khác.

Năm 1972, cuốn sách có thể được đọc như câu chuyện về những người đang chiến đấu.

Ngày nay, chúng ta đọc nó như một ký ức về một thế hệ.

Một thế hệ đã đi.

Đã chiến đấu.

Đã hy sinh.

Và đã để lại những dấu chân trên một vùng đất từng đỏ lửa.

Những dấu chân ấy không còn nhìn thấy trên mặt đất.

Mưa đã xóa.

Cỏ đã mọc.

Đường sá đã thay đổi.

Nhưng văn chương giữ lại.

Đó chính là sức mạnh của chữ viết.

Chú thích ảnh: Tư liệu về các nghĩa trang liệt sĩ tại Quảng Trị và khu vực Trường Sơn. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các cơ quan quản lý di tích, nghĩa trang. Những hình ảnh này là tư liệu thật về nơi tưởng niệm những người đã hy sinh trong chiến tranh.

Lời kết: Những dấu chân không thể bị thời gian xóa đi

Năm 1967, Nguyễn Minh Châu bước vào Quảng Trị.

Ông mang theo ba lô của một người lính và đôi mắt của một nhà văn.

Ông đi qua những con đường chiến tranh.

Gặp những người lính.

Gặp những người chỉ huy.

Nhìn những trận đánh.

Ghi lại những địa danh.

Ghi lại những câu chuyện.

Và ghi lại cả những điều rất nhỏ mà người khác có thể bỏ qua.

Ông không biết lúc ấy rằng những ghi chép trong sổ tay sẽ trở thành một phần của một trong những tác phẩm quan trọng nhất đời mình.

Nhưng rồi năm 1969, ông bắt đầu viết Dấu chân người lính.

Ba năm sau, cuốn sách ra đời.

Và những người lính Quảng Trị bước vào văn học.

Không phải như những con số.

Không phải như những khẩu hiệu.

Mà như những con người.

Họ có tên.

Có tính cách.

Có cha mẹ.

Có tình yêu.

Có nỗi nhớ.

Có những cuộc trò chuyện.

Có những giấc mơ.

Có cả những điều vụng dại của tuổi trẻ.

Rồi họ bước vào chiến tranh.

Một số người sống sót.

Một số người không trở về.

Nguyễn Minh Châu đã cố gắng giữ lại họ.

Đó là điều khiến câu chuyện này trở nên đặc biệt.

Ông không phải một người chỉ đứng ngoài để kể.

Ông đã đi vào chiến trường.

Đã nhìn thấy chiến tranh.

Đã đối mặt với hiểm nguy.

Đã gặp những người mà sau này ông đưa vào văn chương.

Và ông hiểu rằng:

viết về người đã hy sinh là một món nợ.

Một món nợ không thể trả hết.

Nhưng có thể trả bằng sự trung thực.

Bằng những trang viết.

Bằng việc không để họ biến mất khỏi ký ức.

Có lẽ vì vậy mà Nguyễn Minh Châu vẫn tiếp tục trở lại với Quảng Trị trong những năm sau đó.

Ông viết Miền cháy.

Những người đi từ trong rừng ra.

Mảnh đất tình yêu.

Cỏ lau.

Và đến cuối đời vẫn ấp ủ Chân trời vỏ đạn – cuốn sách về chiến trường Quảng Trị và Thành cổ mà ông không kịp hoàn thành.

Một đời người có thể kết thúc.

Một cuốn sách có thể hoàn thành.

Nhưng một vùng ký ức thì không dễ kết thúc.

Nguyễn Minh Châu mất năm 1989.

Nhưng những người lính ông từng gặp vẫn còn đó trong văn chương.

Và Quảng Trị vẫn còn đó.

Những con đường hôm nay có thể đã bình yên.

Những cánh đồng đã xanh trở lại.

Những thành phố đã đổi thay.

Nhưng dưới lớp đất ấy vẫn là ký ức của một thời.

Có những người từng bước qua nơi này.

Có những người đã ngã xuống.

Có những người không có một cuốn sách riêng kể về cuộc đời mình.

Nhưng Nguyễn Minh Châu đã cố gắng để họ không bị lãng quên.

Và đó là điều chúng ta cần nhớ khi đọc Dấu chân người lính hôm nay.

Đừng chỉ đọc để biết một tác phẩm văn học.

Hãy đọc để hiểu những người lính mà tác phẩm đã cố gắng lưu giữ.

Hãy đọc để hình dung những ngày hành quân giữa rừng.

Những đêm nằm dưới tán cây.

Những lần vượt sông.

Những trận bom.

Những cuộc chia tay.

Những người trẻ rời mái nhà và không bao giờ trở lại.

Bởi khi chúng ta hiểu những điều ấy, hai chữ hòa bình sẽ không còn là một khái niệm trừu tượng.

Hòa bình là được trở về nhà.

Là một người mẹ được nhìn thấy con mình bước qua cánh cửa.

Là một người lính được sống đến tuổi già.

Là một đứa trẻ được đi học mà không phải nghe tiếng bom.

Là một nhà văn có thể ngồi yên viết về chiến tranh mà không phải nghe tiếng súng ngoài cửa.

Đó là những điều rất bình thường hôm nay.

Nhưng với thế hệ Nguyễn Minh Châu, đó từng là một ước mơ.

Vì vậy, chúng ta biết ơn họ không phải để ca ngợi chiến tranh.

Mà để hiểu cái giá của hòa bình.

Nguyễn Minh Châu đã để lại một câu chuyện về những dấu chân.

Những dấu chân của người lính.

Những dấu chân của chính ông.

Và những dấu chân của cả một thế hệ.

Thời gian có thể xóa dấu chân trên đất.

Nhưng không thể xóa những dấu chân đã đi vào ký ức.

Xin được cúi đầu trước những người lính đã đi qua Quảng Trị năm ấy – những người đã để lại tuổi trẻ của mình trên chiến trường để hôm nay đất nước được sống trong hòa bình.

Và xin cảm ơn Nguyễn Minh Châu – người đã đi cùng họ một đoạn đường, rồi dành phần đời còn lại để kể lại câu chuyện của họ bằng tất cả sự nghiêm túc và món nợ của một người cầm bút.

Dấu chân trên đất rồi sẽ mất.
Nhưng dấu chân trong lịch sử thì không.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc gồm chân dung Nguyễn Minh Châu, Quảng Trị ngày nay, nơi tưởng niệm các liệt sĩ và tác phẩm Dấu chân người lính. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam, các cơ quan quản lý di tích – nghĩa trang và Nhà xuất bản Kim Đồng. Ảnh được dùng để kết nối người viết, chiến trường, những người đã hy sinh và di sản văn học; không sử dụng ảnh dựng để khẳng định những sự kiện không có tư liệu xác thực.