Dấu Chân Người Xưa Trên Đất Tam Cường

Buổi sáng ngày 25 tháng 1 năm 1948, khi những cánh đồng vùng Vĩnh Bảo còn chìm trong sương sớm đầu xuân, người dân Tam Cường vẫn ra đồng như bao ngày, nhưng phía sau sự yên bình ấy là một cuộc chiến đang âm thầm lan tới từng con đường làng. Sau Cách mạng tháng Tám, chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với sự trở lại của thực dân Pháp, và ở Vĩnh Bảo, các tổ chức du kích được hình thành ngay trong lòng nhân dân, biến những người nông dân từ tay cày thành người cầm súng bảo vệ quê hương. Tam Cường khi ấy chưa mang tên chung như sau này, bởi Đông Am, Nam Am, Cổ Am vẫn là những làng riêng, nhưng họ đã chung một nhịp sống kháng chiến, người làm liên lạc, người tham gia du kích, người che chở cán bộ, tất cả hòa vào nhau trong một mặt trận không ranh giới. Sáng 25 tháng 1, quân địch mở cuộc càn quét vào khu vực Lý Học và vùng lân cận Tam Cường, tin báo dồn dập truyền đi, người đang ngoài ruộng vội vã trở về, du kích đã vào vị trí, vũ khí thô sơ nhưng địa hình là lợi thế của họ, từng bờ tre, con ngõ, thửa ruộng đều trở thành chiến tuyến. Trận đánh nổ ra tại khu vực chùa Mét, nơi vốn là không gian tĩnh lặng của làng quê bỗng trở thành chiến trường, du kích Lý Học và Tam Cường bị kẹp giữa vòng vây nhưng không rút lui, họ bám trụ, chia cắt đội hình địch, yểm trợ lẫn nhau trong tiếng súng vang giữa cánh đồng vốn chỉ quen tiếng gà và tiếng gọi nhau ngoài đồng. Những người nông dân hôm qua còn cấy lúa nay đứng trước quân thù, họ chiến đấu không chỉ vì bản thân mà vì phía sau là làng xóm, là cha mẹ, vợ con, là những mái nhà nhỏ và những cánh đồng nuôi sống bao đời. Cuối cùng, trước sự kháng cự quyết liệt, quân địch buộc phải rút lui, trận Chùa Mét không phải trận đánh lớn trên bản đồ chiến tranh cả nước nhưng lại là dấu mốc quan trọng của vùng đất này, được ghi nhận trong tài liệu lịch sử phong trào nông dân Hải Phòng như một minh chứng cho tinh thần chiến đấu của du kích địa phương, góp phần củng cố lực lượng kháng chiến ở huyện. Không lâu sau đó, tháng 2 năm 1948, Đông Am, Nam Am và Cổ Am được hợp nhất thành xã Tam Cường, cái tên chính thức ra đời giữa khói lửa chiến tranh, khi người dân vẫn cầm súng, vẫn sản xuất, vẫn tiễn con em ra trận, và từ đó Tam Cường không chỉ là một địa danh hành chính mà trở thành ký ức chung của những con người đã sống qua thời khắc ấy. Cuộc chiến không dừng lại, những năm kháng chiến chống Pháp rồi chống Mỹ tiếp nối, người ở lại giữ làng, người ra đi chiến đấu, những người mẹ trở thành hậu phương lặng lẽ gánh chịu chia ly, và trong số những người con của quê hương ấy có Đỗ Trung Cáp, quê xã Tam Cường, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng, Đại đội phó Quân đội nhân dân Việt Nam, hy sinh ngày 9 tháng 12 năm 1966 trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, một con người thật với một cuộc đời thật, từng có gia đình, có con đường làng, có cánh đồng, có lời hẹn trở về nhưng đã dừng lại ở chiến trường xa quê, để lại phía sau một khoảng trống không thể lấp đầy trong gia đình và làng xóm. Bên cạnh những người lính là những người mẹ, trong đó có Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Phạm Thị Đức ở Tam Cường, người không cầm súng nhưng mang trong mình nỗi đau chiến tranh suốt cả cuộc đời, tiễn con đi và chờ con trong vô vọng, để rồi ký ức về con trở thành một phần không thể tách rời của chính cuộc sống mình. Lịch sử Tam Cường vì thế không thể chỉ kể bằng mốc thời gian hay quyết định hành chính, mà phải kể bằng con người, bằng trận Chùa Mét, bằng những người như Đỗ Trung Cáp, bằng những người mẹ như Phạm Thị Đức, bởi nếu không gọi tên họ thì lịch sử chỉ còn là những con số vô hồn. Dòng sông Hóa vẫn chảy, cánh đồng vẫn xanh, những đứa trẻ hôm nay vẫn đến trường, nhưng dưới lớp đất yên bình ấy là ký ức của một thời không thể quên, và dù năm 2025 Tam Cường cùng Cao Minh, Liên Am được sắp xếp thành xã mới Vĩnh Am theo Nghị quyết 1669/NQ-UBTVQH15, thì tên gọi có thể thay đổi, địa giới có thể thay đổi, nhưng những con người đã sống, đã chiến đấu và đã hy sinh trên mảnh đất này thì không thể bị xóa khỏi ký ức, bởi lịch sử không nằm ở tên gọi hành chính mà nằm trong máu, trong đất, trong người, và trong sự ghi nhớ của những thế hệ hôm nay và mai sau.