Dấu chân nơi hang đá Pác Bó

Ngày mồng 3 Tết năm Tân Tỵ (ngày 8 tháng 2 năm 1941), Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước sau ba mươi năm bôn ba tìm đường cứu nước, dừng chân tại Pác Bó (xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng). Nơi đây núi rừng trùng điệp, địa thế hiểm trở, rất thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ bí mật. Ban đầu, các đồng chí bảo vệ sắp xếp cho Bác ở tại gia đình cụ Máy Lỳ – một cơ sở cách mạng nòng cốt. Tuy nhiên, ngay sau bữa cơm chiều mồng 3 Tết, Bác chỉ thị phải chuyển hẳn vào núi để vừa giữ bí mật cho cán bộ, vừa tránh gây phiền hà cho đời sống nhân dân.

Sáng mùng 4 Tết, theo sự giới thiệu của cụ Máy Lỳ, Bác cùng các đồng chí bảo vệ đến khảo sát một chiếc hang sâu kín đáo trong lòng núi. Bác ưng ý ngay. Ngay ngày hôm sau, Bác cùng các đồng chí Phùng Chí Kiên, Hoàng Sâm, Lê Quảng Ba, Thế An, Cáp và Lộc dọn vào ở trong hang. Để phục vụ sinh hoạt, anh em mượn tạm năm tấm ván gỗ nghiến ngắn của cụ Máy Lỳ làm giường nằm và dựng một chiếc giá nứa để đồ đạc.

Trong suốt thời gian ở hang Pác Bó, Bác không chỉ làm việc căng thẳng với điều kiện ăn uống kham khổ mà còn trực tiếp huấn luyện các đồng chí bảo vệ về nguyên tắc hoạt động bí mật. Bác dặn gạo muối quyên góp phải phân tán nhiều nơi; đồ dùng hậu cần mượn của dân phải rải rác mỗi nhà một ít; ngày giờ di chuyển hay nhận lương thực phải luôn thay đổi để tránh bị địch nắm quy律. Trên đường đi công tác, Bác nhắc nhở phải mang theo cơm nắm, ăn xong phải chôn sâu lá đùm và khoát nước rửa sạch hạt cơm rơi để "bí mật tuyệt đối, lai vô ảnh, khứ vô hình".

Khi sức khỏe của Bác giảm sút do ẩm thấp và anh em phát hiện rắn độc trong hang, các đồng chí đã bàn kế hoạch dựng cho Bác một chiếc lán nhỏ. Bác tự tay chọn vị trí dựng lán ngay bên bờ suối, nơi có thể dễ dàng rút lui vào hang hoặc lên rừng rậm khi có biến. Chiếc lán nứa nhỏ chỉ vừa chiếc chiếu đôi, thưng bằng cỏ tranh kết nẹp để dễ dàng lách ra ngoài khi bị vây, bên ngoài treo thêm lá cọ giả làm lán canh nương của đồng bào. Ban ngày Bác xuống lán làm việc, viết sách, dịch tài liệu bên dòng suối trong; ban đêm Bác lại trở về hang nghỉ ngơi, đặt nền móng vững chắc cho phong trào cách mạng Việt Nam.