DẤU LẶNG BÊN DÒNG MÊ KÔNG – STUNG TRENG THÁNG 3/1980 VÀ MIỀN KÝ ỨC TUỔI HAI MƯƠI DƯỚI GÓC NHÌN ĐỒNG CHÍ TRẦN THANH SƠN
Hồi ức thời hoa lửa tại Stung Treng (tháng 3/1980) của đồng chí Trần Thanh Sơn: Dừng chân bất đắc dĩ: Đơn vị d3 (f146, f860) hành quân đến Stung Treng; do đường lên Chép bị Pol Pot phục kích phong tỏa, đơn vị chờ Trung đoàn 94 (Sư 307) xuống nhận quân, có trọn vẹn một ngày dạo quanh thành phố.
Trong ký ức của người lính trẻ tuổi đôi mươi Trần Thanh Sơn, đời quân ngũ trên đất Chùa Tháp có biết bao trận đánh rền vang pháo đạn, bao cung đường hành quân luồn rừng khát cháy cổ họng. Nhưng có một ngày dừng chân vào tháng 3/1980 tại Stung Treng lại đọng lại trong tôi như một nốt trầm sâu lắng và ám ảnh nhất của một thời hoa lửa.
Chuyến "vượt biên" của tiểu đoàn chúng tôi thuộc d3, f146, f860 đã ròng rã suốt hai ngày đường bụi đỏ để tới được Stung Treng. Theo kế hoạch tác chiến ban đầu, sáng hôm sau toàn đội hình sẽ tiếp tục xốc ba lô hành quân thọc sâu lên mặt trận Chép. Nhưng chiến trường K vốn biến ảo khôn lường: lệnh hỏa tốc từ mặt trận báo về, con đường huyết mạch lên Chép đã bị tàn quân Pol Pot phục kích phong tỏa. Trung đoàn 94 thuộc Sư đoàn 307 sẽ trực tiếp cử lực lượng xuống tận Bộ Tư lệnh Quân khu tiền phương để nhận quân.
Thế là, giữa hai chặng hành quân sinh tử, những người lính trẻ chúng tôi bất ngờ có trọn vẹn một ngày "dạo bước" giữa một thành phố kỳ lạ: thành phố Stung Treng vừa bước ra khỏi bóng ma diệt chủng.
1. Choáng ngợp trước dòng sông Mẹ: Khát vọng của đứa con miền Trung khô hạn
Tranh thủ lúc chờ bàn giao đơn vị, mấy anh em chúng tôi vội vã khoác khẩu súng AK lên vai, rủ nhau rảo bước qua những dãy phố vắng tanh tiến ra bến phà ở cuối thành phố.
Phần lớn lính d3 chúng tôi ngày ấy đều còn rất trẻ, tuổi đời mười chín đôi mươi, mới rời ghế nhà trường và làng quê chưa được bao lâu. Chúng tôi sinh ra và lớn lên ở những miền quê miền Trung cằn cỗi đầy nắng gió, nơi chỉ quen với những con sông nhỏ hẹp gầy guộc: mùa mưa lũ thì nước đục ngầu cuộn xiết, mùa khô hạn thì trơ đáy phơi sỏi đá. Khái niệm về một dòng sông lớn với tôi thuở ấy chỉ mơ hồ nằm lại qua trang sách địa lý hay những câu chuyện cổ tích bà kể bên ngọn đèn dầu.
Để rồi, khi đôi chân lính dừng lại bên mép nước bến phà Stung Treng, tôi hoàn toàn đứng lặng:
Khoảng nước mênh mông như biển hồ:
Trước mắt tôi, sông Mê Kông trải rộng ngút tầm mắt đến mức không thể nhìn rõ bờ bên kia. Dòng nước đỏ quạch màu phù sa cuộn trào chảy xiết, từng thân cây rừng cổ thụ trôi dạt, từng mảng lục bình lững lờ xuôi dòng.
Tiếng sóng vỗ vào bờ đất nghe trầm đục, âm vang và dữ dội, hoàn toàn khác hẳn tiếng róc rách hiền hòa của những khúc sông quê nhà.
Thấu cảm hai chữ "Sông Mẹ":
Đứng trước sự vĩ đại của thiên nhiên, tôi bỗng thấy mình nhỏ bé vô cùng. Giây phút ấy, người lính trẻ mới thực sự thấu hiểu vì sao người đời gọi Mê Kông là "Dòng sông mẹ của Đông Nam Á" – dòng sông nuôi dưỡng triệu triệu sinh linh, nhưng hôm nay cũng đang trầm mặc chứng kiến bao nỗi đau thương của dân tộc này.
2. Stung Treng – Thành phố vừa thức dậy sau cơn ác mộng dài
Rời mép nước bến phà, chúng tôi chầm chậm bước qua các ngả đường đất đỏ. Sự hùng vĩ của dòng sông Mê Kông bao nhiêu thì khung cảnh của Stung Treng lại buồn đến thắt lòng bấy nhiêu:
Vết tích trần trụi của chế độ diệt chủng:
Chiến tranh và những năm tháng tàn bạo của chế độ Angkar vừa mới đi qua. Cả đô thị gần như không còn hơi thở của sự sống.
Dọc hai bên đường, những ngôi nhà sàn, nhà phố cửa đóng then cài im ỉm như những nấm mồ. Rất nhiều căn nhà mái tôn bị bóc tốc trơ khung gỗ, vách đất nghiêng ngả chực chờ đổ sụp xuống lòng đường. Cỏ dại mọc lút đầu người, phủ kín những khoảng sân từng rộn rã tiếng cười trẻ thơ.
Khu chợ không có tiền tệ:
Chúng tôi ghé qua khu chợ ngoại ô thưa thớt bóng người. Lúc này, đất nước Campuchia vừa giải phóng nên chưa hề có đồng tiền lưu hành; mọi giao dịch, mua bán chỉ lấy từng bơ gạo, lon ngô làm chuẩn để đổi lấy mớ rau, con cá.
Thỉnh thoảng, trên đường phố chỉ bắt gặp vài người lính Campuchia còn rất đỗi non nớt. Đó là những đứa trẻ chừng mười ba, mười bốn tuổi, cánh tay gầy guộc đeo chiếc băng đỏ, khoác khẩu AK dài gần chấm gót chân, bước đi lặng lẽ với ánh mắt ngơ ngác, u uất.
Hoàng hôn xám lạnh và chiếc cồn cải tạo:
Chiều buông, mặt trời như một hòn than đỏ quạch từ từ chìm xuống phía cuối dòng Mê Kông. Cả thành phố Stung Treng chìm ngập trong một màu xám lạnh tê tái. Không ánh đèn điện, không tiếng còi xe, không một thanh âm náo nhiệt của phố phường.
Chỉ có tiếng gió thổi qua ngọn cây thốt nốt ven sông và tiếng máy nổ ầm ạch, già nua của chiếc phà sắt đang chậm chạp cõng xe tăng của quân tình nguyện vượt dòng nước lớn.
Nhìn về phía thượng nguồn, một chiếc cồn cát nổi lên cô độc giữa lòng sông. Tình cờ gặp một người đồng hương là quân y sĩ của Đoàn 5504 tại bến, anh chỉ tay ra cồn nước bảo: "Đấy là nơi giam giữ, cải tạo những tên lính Pol Pot vừa bị bắt sống đấy em ạ". Nghe lời anh nói, nhìn làn sương lam mờ mịt phủ trên cồn cát, lòng tôi dâng lên một cảm giác rợn ngợp khôn cùng.
3. Đêm nằm võng bên rừng tội ác: Nỗi nhớ neo giữ tâm hồn người lính
Đêm xuống, đơn vị d3 chúng tôi tập kết đóng quân tạm thời tại một bãi đất trống gần Bộ Tư lệnh Quân khu tiền phương:
Ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết:
Phía bên kia đường, cách cánh võng dù của chúng tôi không xa, là một khu rừng hoang lạnh. Anh em bảo nhau nơi đó chính là "khu rừng tội ác" – nơi bọn đao phủ Pol Pot từng hành quyết hàng ngàn người dân vô tội, dưới tán cây le lói những hố chôn tập thể đầy xương trắng chưa kịp cải táng. Mùi tử khí của quá khứ dường như vẫn còn phảng phất đâu đây trong từng cơn gió đêm.
Chùm ảnh tư liệu
Ảnh tư liệu của bài viết.
Nhìn bầu trời sao nhớ về mẹ cha:
Nằm đung đưa trên cánh võng dù mắc giữa hai thân cây, tôi ngước mắt nhìn lên vòm trời phương Nam đầy sao lấp lánh. Ngày mai, chúng tôi sẽ bước vào mặt trận Chép – nơi bom mìn, sốt rét rừng và làn đạn phục kích của kẻ thù đang rình rập, không ai biết mình còn sống hay sẽ nằm lại nơi xứ người.
Nhưng giữa lằn ranh khắc nghiệt ấy, tâm trí người lính trẻ hai mươi tuổi lại không vướng bận sợ hãi. Tôi chỉ thấy lòng mình cồn cào nỗi nhớ quê nhà da diết: nhớ dáng mẹ còng lưng bên bếp lửa, nhớ ánh mắt cha nghiêm nghị ngoài hiên, nhớ mùi rơm rạ nồng nàn của những cánh đồng quê hương miền Trung đang rộn ràng bước vào mùa gặt...
Chính nỗi nhớ bình dị, thiêng liêng ấy là nguồn sức mạnh vô hình nâng đỡ đôi chân, sưởi ấm trái tim tôi trước giờ bước vào lửa đạn.
Ý NGHĨA KÝ ỨC VÀ BÀI HỌC VÔ GIÁ
Gần nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ buổi chiều tháng 3 năm 1980 ấy, bụi thời gian có thể làm mờ nhạt đi nhiều ký ức của đời lính trận, nhưng hình ảnh lần đầu tiên đứng trước dòng Mê Kông ở Stung Treng vẫn vẹn nguyên, tươi rói trong tâm khảm Trần Thanh Sơn:
Dấu ấn trưởng thành của một thế hệ: Đó là khoảnh khắc một chàng trai tuổi đôi mươi thực sự thấu hiểu thế nào là sự bao la hùng vĩ của thiên nhiên, sự tàn khốc hủy diệt của chiến tranh và giá trị thiêng liêng tột cùng của hai chữ Hòa Bình.
Một dấu lặng cao cả: Thành phố Stung Treng ngày nay chắc chắn đã thay da đổi thịt, sầm uất và hồi sinh rực rỡ bên dòng sông Mẹ. Nhưng trong miền nhớ của những người lính tình nguyện năm ấy, thành phố hoang vắng, trầm mặc năm 1980 vẫn mãi là một "dấu lặng đặc biệt" của cuộc đời quân ngũ.
Đó là dấu lặng của một thời hoa lửa hào hùng, nơi tuổi thanh xuân của những người lính Việt Nam đã hiến dâng trọn vẹn cho nghĩa vụ quốc tế cao cả, đi qua đau thương của chiến tranh để tôi luyện nên bản lĩnh và nhân cách kiên cường.
