“Dấu mốc lập hiến đầu tiên của dân tộc Việt Nam sau ngày độc lập”
Hiến pháp năm 1946 – Bản hiến văn đầu tiên đặt nền móng cho Nhà nước Việt Nam dân chủ
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc – kỷ nguyên độc lập, tự do và nhân dân trở thành chủ thể của quyền lực nhà nước. Trong bối cảnh đất nước vừa giành được chính quyền, phải đối mặt với muôn vàn khó khăn, thách thức, việc xây dựng một bản Hiến pháp để xác lập nền tảng pháp lý cho Nhà nước mới trở thành yêu cầu cấp thiết. Sự ra đời của Hiến pháp năm 1946 không chỉ là dấu mốc quan trọng trong lịch sử lập hiến Việt Nam mà còn thể hiện khát vọng xây dựng một nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.
Khát vọng lập hiến từ trước ngày độc lập
Tư tưởng xây dựng một nền hiến pháp cho Việt Nam đã xuất hiện từ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, gắn liền với quá trình đấu tranh tìm kiếm con đường phát triển của dân tộc. Trong thời kỳ đất nước chịu sự cai trị của thực dân Pháp, nhiều trí thức yêu nước Việt Nam đã tiếp thu những tư tưởng tiến bộ về dân chủ, tự do, quyền con người và mô hình tổ chức nhà nước hiện đại từ thế giới, đặc biệt là từ các nước phương Tây.
Trong dòng chảy tư tưởng lập hiến ấy, có những quan điểm khác nhau về con đường giành quyền tự chủ và xây dựng thể chế chính trị. Một bộ phận chủ trương cải cách từng bước, đấu tranh đòi quyền dân chủ trong khuôn khổ chế độ thuộc địa; trong khi đó, các nhà cách mạng như Phan Bội Châu, Nguyễn Ái Quốc và nhiều chiến sĩ yêu nước khác khẳng định rằng muốn có một nền hiến pháp thực sự của nhân dân thì trước hết phải giành được độc lập dân tộc.
Đặc biệt, Nguyễn Ái Quốc đã sớm thể hiện tư tưởng về một nhà nước dựa trên các quyền dân chủ của nhân dân. Trong bản “Yêu sách của nhân dân An Nam” gửi tới Hội nghị Versailles năm 1919, Người đã đề cập đến yêu cầu cải cách pháp lý, bảo đảm các quyền tự do, dân chủ cho nhân dân Việt Nam. Những tư tưởng đó trở thành một trong những tiền đề quan trọng cho quá trình xây dựng Nhà nước Việt Nam mới sau Cách mạng Tháng Tám.
Sự ra đời của bản Hiến pháp đầu tiên trong lịch sử dân tộc
Ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận thức sâu sắc rằng một quốc gia độc lập không chỉ cần có chính quyền mà còn phải có một nền tảng pháp lý vững chắc để tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước.
Tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề cập đến nhiệm vụ xây dựng Hiến pháp. Người khẳng định rằng dưới chế độ cũ, nhân dân Việt Nam không được hưởng các quyền tự do, dân chủ; vì vậy, nước Việt Nam độc lập cần phải có một bản Hiến pháp nhằm xác lập quyền làm chủ của nhân dân.
Ngày 20/9/1945, Chính phủ lâm thời thành lập Ủy ban dự thảo Hiến pháp do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu. Sau cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử nước Việt Nam mới vào ngày 6/1/1946, Quốc hội khóa I được thành lập và tiếp tục tiến hành nghiên cứu, thảo luận dự thảo Hiến pháp.
Trải qua quá trình chuẩn bị công phu, ngày 9/11/1946, tại kỳ họp thứ hai Quốc hội khóa I, bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chính thức được thông qua. Đây là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đánh dấu bước phát triển mới trong quá trình xây dựng nhà nước độc lập của dân tộc Việt Nam.
Giá trị lịch sử của Hiến pháp năm 1946
Hiến pháp năm 1946 mang dấu ấn sâu sắc của một nền dân chủ mới, trong đó đề cao nguyên tắc quyền lực thuộc về nhân dân. Ngay từ những điều khoản đầu tiên, Hiến pháp đã khẳng định bản chất của Nhà nước Việt Nam là nhà nước của toàn thể nhân dân, không phân biệt dân tộc, giới tính, giai cấp, tôn giáo.
Một trong những giá trị nổi bật của Hiến pháp năm 1946 là việc ghi nhận nhiều quyền cơ bản của công dân như quyền bình đẳng, quyền tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng, quyền tham gia quản lý nhà nước. Đây là những tư tưởng tiến bộ, thể hiện sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị dân chủ của nhân loại, đồng thời phù hợp với khát vọng độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam.
Về tổ chức bộ máy nhà nước, Hiến pháp năm 1946 đã đặt nền móng cho việc xây dựng cơ cấu quyền lực nhà nước trên cơ sở phân công, phối hợp giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp. Dù trong hoàn cảnh chiến tranh khiến nhiều quy định chưa thể triển khai đầy đủ, nhưng tinh thần và những giá trị cốt lõi của Hiến pháp vẫn được vận dụng trong quá trình lãnh đạo, quản lý đất nước.
Không chỉ có ý nghĩa đối với những năm đầu xây dựng chính quyền cách mạng, Hiến pháp năm 1946 còn để lại những giá trị lâu dài trong lịch sử lập hiến Việt Nam. Những tư tưởng về quyền lực thuộc về nhân dân, bảo đảm quyền tự do, dân chủ, xây dựng nhà nước bằng pháp luật tiếp tục được kế thừa và phát triển trong các bản Hiến pháp sau này.
Gần tám thập kỷ đã trôi qua, Hiến pháp năm 1946 vẫn được xem là một dấu son trong lịch sử dân tộc, thể hiện trí tuệ, bản lĩnh của Nhà nước Việt Nam non trẻ trong những ngày đầu độc lập. Bản hiến văn đầu tiên ấy không chỉ khẳng định nền độc lập về mặt pháp lý mà còn đặt nền móng cho quá trình xây dựng Nhà nước Việt Nam hiện đại, hướng tới mục tiêu phát huy quyền làm chủ của nhân dân và xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh.
