DẠY HỌC TRONG NHÀ TÙ HỎA LÒ

Giữa lòng Nhà tù Hỏa Lò - nơi từng được mệnh danh là “địa ngục trần gian” - vẫn

âm ỉ cháy lên một ngọn lửa đặc biệt. Đó không chỉ là ngọn lửa của lòng yêu nước,

của ý chí đấu tranh, mà còn là ánh sáng của tri thức - thứ ánh sáng lặng lẽ nhưng

bền bỉ, biến chốn lao tù thành một “trường học cách mạng” trong những năm tháng

“hoa lửa”.

Những năm kháng chiến ác liệt, nhiều học sinh, sinh viên và cán bộ cách mạng

không may rơi vào tay địch và bị giam tại Hỏa Lò. Họ đến từ nhiều vùng quê khác

nhau, mang theo những câu chuyện riêng, nhưng cùng chung một lý tưởng. Trong

số đó có Lê Tám, Dương Tự Minh, Nguyễn Kim Khiêm và Trần Khắc Cần - những

con người đã góp phần thắp sáng những lớp học đặc biệt trong tù.

Ban ngày, nhà tù là nơi của đòn roi, lao dịch và sự kiểm soát nghiêm ngặt. Tiếng

khóa sắt va vào nhau lạnh lẽo, tiếng quát tháo của cai ngục vang lên khô khốc.

Những bữa cơm thiếu thốn, những giờ lao động nặng nhọc khiến thân thể ai nấy

đều kiệt quệ. Nhưng chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, một quyết tâm âm thầm

được hình thành: phải học, phải hiểu biết, phải chuẩn bị cho ngày mai.

Đêm xuống, khi bóng tối bao trùm các dãy phòng giam và sự canh phòng có phần

lơi lỏng, những “lớp học” bắt đầu.

Không có bảng đen, không có bàn ghế, cũng chẳng có sách vở. Sàn xi măng lạnh

lẽo trở thành trang giấy. Những mẩu than củi, viên gạch non hay thậm chí là thuốc

đỏ, thuốc xanh xin được từ trạm xá trở thành bút mực. Vỏ bao thuốc lá, mảnh giấy

vụn được tận dụng làm nơi ghi chép. Mọi thứ đều thiếu thốn, nhưng tinh thần học

tập thì chưa bao giờ vơi cạn.

Đồng chí Lê Tám cùng các đồng chí khác tổ chức lớp học một cách linh hoạt.

Người biết chữ dạy người chưa biết, người học cao hơn dạy người học thấp hơn.

Những “học sinh” trong lớp có người chưa từng cầm bút, có người mới chỉ học đến

lớp 3, lớp 4. Thế nhưng, trong ánh mắt họ luôn ánh lên sự chăm chú và khát khao.

Theo hồi ký của Trần Khắc Cần, cả bốn người đều tham gia dạy văn hóa trong

những ngày bị giam tại Hỏa Lò. Ông kể lại rằng việc dạy và học diễn ra bằng tất cả

những gì có thể tận dụng được. Một con chữ được viết đi viết lại nhiều lần trên nền

xi măng, rồi xóa đi, lại viết lại. Những bài toán đơn giản cũng được giảng giải cặn

kẽ trong tiếng thì thầm, tránh sự chú ý của cai ngục.

Có những đêm mưa lạnh, nước từ mái tường dột xuống, thấm vào nền xi măng

khiến không gian càng thêm buốt giá. Người tù phải ngồi sát lại với nhau để giữ

ấm, nhưng “lớp học” vẫn không dừng. Một người cúi xuống, cặm cụi viết từng nét

chữ. Người khác ghé sát, đánh vần từng âm một: