ĐỀ ÁN: CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
rong tiến trình đấu tranh chống thực dân đầu thế kỷ XX, Thành phố Đà Nẵng không chỉ là cửa ngõ thương mại quan trọng mà còn là nơi hình thành nhiều phong trào yêu nước có ảnh hưởng mạnh mẽ ở Trung Kỳ. Trong số những nhân vật tiêu biểu xuất thân từ vùng đất này, chí sĩ Thái Phiên (1882–1916) nổi lên như một trí thức kiên trung, một nhà tổ chức cách mạng có tầm vóc và là biểu tượng cho khát vọng canh tân đất nước của lớp sĩ phu đương thời. Việc nghiên cứu về Thái Phiên cũng đồng thời làm sáng tỏ vai trò của Đà Nẵng trong dòng chảy lịch sử dân tộc đầu thế kỷ XX.
Thái Phiên sinh tại làng Nghi An, tổng Phước Tường, huyện Hòa Vang, nay thuộc phường Hòa Phát, quận Cẩm Lệ, Thành phố Đà Nẵng. Đây là địa bàn mang sắc thái giao thoa giữa truyền thống Nho học và ảnh hưởng của phương Tây do vị trí chiến lược của Đà Nẵng trong mạng lưới giao thương quốc tế. Bối cảnh ấy tạo ra môi trường đặc biệt, nơi những thanh niên như Thái Phiên vừa được thừa hưởng tinh thần trung hiếu của văn hóa bản địa, vừa mở rộng tầm nhìn trước những trào lưu canh tân. Sự xuất hiện ngày càng sâu của thực dân Pháp tại cửa biển Đà Nẵng càng khiến giới trí thức trẻ nhận thấy tính cấp bách của việc tìm con đường mới cho dân tộc. Chính trong không gian văn hóa – chính trị ấy, tư tưởng yêu nước của Thái Phiên được hình thành và phát triển, hòa vào nỗi trăn trở chung của nhiều sĩ phu miền Trung khi “non sông đã chết, sống thêm nhục”, như lời Phan Bội Châu từng khẳng định.
Bước vào con đường hoạt động yêu nước, Thái Phiên nhanh chóng thể hiện khả năng tổ chức và sự liêm chính hiếm thấy. Đà Nẵng trở thành một trong những địa bàn quan trọng nhất trong mạng lưới hoạt động của ông. Từ đây, ông xây dựng cơ sở cách mạng, gây quỹ bí mật, giữ liên lạc với các tỉnh lân cận và kết nối sĩ phu trẻ đang khát vọng tìm đường cứu nước. Những hoạt động thầm lặng nhưng bền bỉ của ông đã tạo nên nền tảng vững chắc cho phong trào yêu nước ở Trung Kỳ. Với vị trí chiến lược, dân trí cao và sự sôi động của một đô thị cảng, Đà Nẵng trở thành “hậu phương tư tưởng” để Thái Phiên triển khai nhiều kế hoạch quan trọng trong giai đoạn hội nhập các phong trào lớn như Duy Tân hội, Đông Du và sau này là Việt Nam Quang Phục hội.
Dấu ấn đậm nét nhất trong sự nghiệp của Thái Phiên chính là vai trò của ông trong cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916. Cùng với Trần Cao Vân, ông tham gia soạn thảo kế hoạch tổng khởi nghĩa, vận động vua Duy Tân đứng ra lãnh đạo và tổ chức lực lượng ở các tỉnh miền Trung, trong đó Đà Nẵng và Quảng Nam là các địa bàn chủ chốt. Cách tiếp cận của Thái Phiên thể hiện tư duy chiến lược: dựa vào chính khí của hoàng đế trẻ tuổi để tạo tính chính danh, kết hợp với lực lượng trí thức trẻ và nhân dân địa phương vốn sẵn tinh thần phản kháng trước sự đàn áp của thực dân. Tuy cuộc khởi nghĩa thất bại vì bại lộ kế hoạch, nhưng nỗ lực của Thái Phiên và đồng chí đã mở ra một hình mẫu đấu tranh mới: có tổ chức, có kế hoạch và có tầm nhìn rõ ràng về một Việt Nam độc lập trong tương lai.
Ngày 17/5/1916, Thái Phiên bị thực dân Pháp xử tử tại pháp trường An Hòa. Trước cái chết, ông giữ thái độ bình thản, khẳng định lý tưởng cứu nước và mong mỏi nhân dân tiếp tục kiên trì con đường đấu tranh. Khí chất của ông gợi nhắc lời thơ Nguyễn Trãi: “Xả thân vì nước, nước nào quên”, một tinh thần đã trở thành giá trị bền vững trong truyền thống yêu nước của người Việt Nam.
Sau khi ông mất, ký ức về Thái Phiên tiếp tục được người dân quê nhà Đà Nẵng gìn giữ. Tại làng Nghi An, người dân lập nhà thờ để tưởng niệm; nhiều tuyến đường và công trình ở Đà Nẵng mang tên ông như sự nhắc nhớ về một người con ưu tú đã hiến trọn đời mình cho sự nghiệp độc lập dân tộc. Những biểu tượng ấy không chỉ nhằm tri ân quá khứ mà còn góp phần giáo dục thế hệ trẻ Đà Nẵng về trách nhiệm công dân và lòng yêu nước trong thời đại mới.
Từ một thanh niên Đà Nẵng, Thái Phiên đã trở thành nhân vật tiêu biểu của phong trào cách mạng đầu thế kỷ XX, để lại dấu ấn sâu sắc trong tiến trình hiện đại hóa tư tưởng cứu nước. Cuộc đời và sự nghiệp của ông thể hiện sự kết hợp giữa tinh thần yêu nước truyền thống và tư duy hành động mới, góp phần tạo nên nền móng cho phong trào cách mạng dân tộc những thập niên sau. Với những cống hiến ấy, Thái Phiên xứng đáng được ghi nhận là một danh nhân tiêu biểu của Thành phố Đà Nẵng, một tấm gương để các thế hệ sau tiếp tục học tập và noi theo.
