ĐÊM 17/8/1945 Ở HỘI AN: QUYẾT ĐỊNH KHỞI NGHĨA TRƯỚC KẾ HOẠCH BA NGÀY

ĐÊM 17/8/1945 Ở HỘI AN: QUYẾT ĐỊNH KHỞI NGHĨA TRƯỚC KẾ HOẠCH BA NGÀY

Chiều 17/8/1945, tại nhà ông Huỳnh Đủ ở ấp Ngọc Thành, những người lãnh đạo khởi nghĩa Hội An đứng trước một lựa chọn hệ trọng: tiếp tục chuẩn bị theo dự kiến hay hành động ngay khi thời cơ đã tới. Quyết định được đưa ra trong buổi chiều ấy dẫn đến cuộc nổi dậy rạng sáng 18/8, đưa chính quyền ở tỉnh lỵ Quảng Nam về tay nhân dân, sớm ba ngày so với mốc 21/8 được ghi trong hồ sơ di tích.

Thời cơ đến từ những tháng ngày chuẩn bị

Mùa thu năm 1945, Hội An mang vị trí đặc biệt: nơi đây đặt bộ máy chính quyền tỉnh Quảng Nam. Giành được tỉnh lỵ đồng nghĩa với việc đánh vào trung tâm điều hành của chính quyền cũ, tạo ảnh hưởng đối với phong trào toàn tỉnh.

Sự chuẩn bị đã diễn ra từ nhiều tháng trước. Tháng 5/1945, tại nhà bà Thủ Khóa ở Kim Bồng, hội nghị Thành ủy mở rộng triển khai chủ trương của Tỉnh ủy. Các tổ chức cứu quốc phát triển tại Kim Bồng, Thanh Hà, Cẩm Phô; những đội tự vệ được xây dựng, rèn luyện. Công nhân, thanh niên, phụ nữ tham gia phong trào, tạo nên mạng lưới vận động quần chúng.

Vì vậy, khi Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh ngày 15/8, ở Hội An đã có những lực lượng sẵn sàng chuyển từ chuẩn bị sang hành động. Thời cơ quốc tế chỉ có thể trở thành thắng lợi tại địa phương khi có người theo dõi tình hình, có tổ chức tập hợp nhân dân và có lực lượng thực hiện quyết định.

Cuộc họp bên thềm đêm lịch sử

Theo hồ sơ di tích nhà ông Huỳnh Đủ và tư liệu lịch sử Đảng bộ Hội An, cuộc họp quyết định khởi nghĩa diễn ra tại ngôi nhà này vào 17 giờ ngày 17/8. Địa điểm thuộc ấp Ngọc Thành, làng Kim Bồng lúc bấy giờ, gần khu vực nội thị.

Tham dự có các thành viên Ủy ban khởi nghĩa Hội An cùng Võ Toàn, tức Võ Chí Công, và Phan Thị Nễ, hai cán bộ được tỉnh cử về giúp địa phương chuẩn bị khởi nghĩa. Nguyễn Phe báo cáo kế hoạch; thông tin từ cơ sở trong đồn Bảo an giúp hội nghị đánh giá khả năng hành động.

Một ngôi nhà dân trở thành nơi bàn việc thay đổi vận mệnh tỉnh lỵ. Phía sau cuộc họp là sự che chở của những gia đình cơ sở, sự liên lạc âm thầm và công sức gây dựng phong trào. Lịch sử ở đây gắn với đời sống của người dân từ trước khi xuất hiện những đoàn người xuống đường.

VÌ SAO KHÔNG THỂ CHỜ THÊM?

Tình thế ngày 17/8 thay đổi rất nhanh. Quân Nhật ở các vị trí tại Hội An đã rút đi; chính quyền thân Nhật dao động. Trong đồn Bảo an, cách mạng có cơ sở nội ứng, còn lực lượng tự vệ và quần chúng đã được chuẩn bị.

Hồi ký Nguyễn Văn Tấn, được cơ quan bảo tồn di sản Hội An giới thiệu, còn cho biết những người lãnh đạo nhận được tin về một cuộc mít tinh của các lực lượng chính trị khác. Họ lo ngại nếu chậm hành động, việc giành chính quyền sẽ gặp thêm trở ngại. Chi tiết hồi ký cho thấy quyết định khởi nghĩa sớm gắn với việc theo sát những biến động ngay trong thị xã.

Lựa chọn lúc ấy đòi hỏi cả sự táo bạo và khả năng cân nhắc. Hành động sớm khi chưa đủ sức có thể gây tổn thất; nhưng để thời cơ trôi qua cũng có thể làm thay đổi tương quan lực lượng. Hội nghị thống nhất khởi nghĩa ngay trong đêm 17, rạng sáng 18/8.

Quyết định được chuyển thành hành động

Khoảng 18 giờ, Trần Đình Tri được giao mang tối hậu thư yêu cầu tỉnh trưởng bàn giao chính quyền cho Việt Minh. Nguyễn Phe lên căn cứ Tỉnh ủy ở Bích Trâm, Điện Bàn, báo cáo và xin ý kiến cho Hội An khởi nghĩa trước.

Trong lúc chờ chỉ đạo, công việc chuẩn bị vẫn tiếp tục. Lực lượng được huy động; các đầu mối giữ liên lạc; những đơn vị tự vệ sẵn sàng nhận nhiệm vụ. Ngay trong đêm, chủ trương khởi nghĩa sớm được tỉnh chấp thuận.

Điểm đáng chú ý là sự chủ động của địa phương đi cùng việc giữ liên hệ với lãnh đạo tỉnh. Quyết định tại Ngọc Thành được đặt trong yêu cầu phối hợp rộng hơn: thắng lợi ở Hội An phải có khả năng hỗ trợ các phủ, huyện. Một tỉnh lỵ được giải phóng sẽ tạo thêm điều kiện cho phong trào những nơi khác tiến lên.

Rạng sáng 18/8: những cánh quân vào phố

Khoảng 3 giờ sáng ngày 18/8, lệnh khởi nghĩa được phát ra. Từ Ngọc Thành và những địa bàn lân cận, tự vệ cùng quần chúng tiến về phía Chùa Cầu, vào trung tâm Hội An. Tiếng trống mõ, khẩu hiệu và những lá cờ báo hiệu giờ hành động đã đến.

Các tài liệu ghi nhận khoảng 5.000 quần chúng tham gia lực lượng khởi nghĩa ban đầu. Con số ấy thể hiện khả năng huy động của phong trào, đồng thời nhắc rằng cuộc nổi dậy được làm nên bởi đông đảo người dân. Những người xuống đường có tổ chức dẫn dắt, có mục tiêu cụ thể và có sự phối hợp giữa các bộ phận.

Hoàng Kim Ảnh, một thành viên Ủy ban khởi nghĩa, phụ trách một hướng tiến từ Ngọc Thành qua Chùa Cầu. Tư liệu về ông ghi lại việc tham gia chiếm các vị trí quan trọng và tổ chức bảo vệ nội ô. Sau giờ tiến công là nhiệm vụ giữ vững thành quả vừa giành được.

Từ đồn bảo an đến tòa tỉnh trưởng

Đồn Bảo an là mục tiêu then chốt. Cơ sở nội ứng mở cổng, đưa tự vệ vào chiếm đồn. Đến khoảng 5 giờ sáng, lực lượng khởi nghĩa làm chủ vị trí này, thu vũ khí để trang bị thêm cho tự vệ.

Thắng lợi ở đồn làm thay đổi thế đứng của cuộc nổi dậy. Lực lượng cách mạng có thêm phương tiện, còn chính quyền cũ mất một chỗ dựa. Sự phối hợp giữa quần chúng bên ngoài với cơ sở bên trong đã phát huy tác dụng vào đúng thời điểm.

Tiếp đó, tự vệ cùng quần chúng bao vây tòa tỉnh trưởng. Tỉnh trưởng phải giao nộp ấn tín, hồ sơ và sổ sách. Đó là những vật gắn với quyền điều hành bộ máy hành chính. Việc tiếp nhận chúng đánh dấu sự chuyển giao quyền lực, đưa cuộc xuống đường tới mục tiêu giành chính quyền.

BA NGÀY SỚM HƠN VÀ MỘT BÀI HỌC CÒN LẠI

Khoảng 6 giờ sáng, cờ đỏ sao vàng tung bay trước tòa tỉnh trưởng. Nhân dân Hội An bước vào buổi sáng chính quyền đã về tay mình. Võ Toàn tuyên bố thắng lợi; Nguyễn Phe phổ biến các chính sách của Việt Minh, kêu gọi nhân dân bảo vệ chính quyền cách mạng.

“Sớm ba ngày” được hiểu từ ngày khởi nghĩa 18/8 so với dự kiến 21/8; chiều tối 17/8 là thời điểm quyết định và triển khai. Phân biệt hai mốc ấy giúp thấy rõ nhịp chuyển khẩn trương của sự kiện.

Qua nhiều biến động, ngôi nhà nguyên gốc của ông Huỳnh Đủ không còn nguyên vẹn. Địa điểm được gìn giữ, có bia lưu niệm nhắc về cuộc họp lịch sử. Điều còn lại từ đêm ấy là bài học về sự chuẩn bị bền bỉ, khả năng đánh giá tình hình và trách nhiệm quyết định khi thời cơ xuất hiện. Đằng sau buổi sáng độc lập ở phố Hội là những con người đã kịp nhận ra: giờ hành động đã tới.