ĐÊM DỐC CHUỐI, NGƯỜI Ở LẠI VỚI KHẨU PHÁO

Ở Điện Biên, có một khẩu pháo được giữ lại không chỉ vì những trận đánh mà nó từng tham dự. Trên thân thép của khẩu pháo cao xạ 37 mm, số hiệu 510681, lịch sử còn lưu một câu chuyện xảy ra trước khi Chiến dịch Điện Biên Phủ chính thức mở màn. Câu chuyện ấy không bắt đầu bằng tiếng súng chiến thắng, mà bằng một mệnh lệnh khó khăn: kéo những khẩu pháo đã đưa vào trận địa trở ra. Và giữa một con dốc hiểm trở, người lính Tô Vĩnh Diện đã đứng trước lựa chọn mà ông không còn cơ hội kể lại.

Đầu năm 1954, bộ đội Việt Nam chuẩn bị tiến công tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Để giữ bí mật, những khẩu pháo nặng hàng tấn được kéo bằng sức người qua núi cao, đường hẹp.    Tô Vĩnh Diện, người lính pháo cao xạ quê Thanh Hóa, có mặt trong đội hình ấy.

Ngày 26 tháng 1, sau khi cân nhắc tình hình chiến trường, Đại tướng Võ Nguyên Giáp quyết định chuyển phương châm tác chiến từ đánh nhanh sang đánh chắc, tiến chắc. Quyết định có ý nghĩa sống còn, nhưng người thực hiện phải đối diện một nhiệm vụ nhọc nhằn: đưa pháo trở về nơi tập kết. Đường kéo vào đã khó, đường kéo ra còn khắc nghiệt hơn bởi địa hình, thời tiết và sự đánh phá của quân Pháp. Những khẩu pháo mà các chiến sĩ vừa dồn hết sức đưa lên núi giờ phải được hạ xuống an toàn.

Đêm 1 tháng 2 năm 1954, đơn vị của Tô Vĩnh Diện đi tới dốc Chuối, trên tuyến kéo pháo ở Điện Biên. Theo bài viết của Báo Nhân Dân dựa trên lời kể cựu pháo thủ Nguyễn Hữu Chấp, con đường rất hẹp, một phía là sườn núi, phía kia là vực sâu. Mưa phùn làm đất trơn, bóng tối khiến việc nhận biết lối đi khó khăn. Người đi trước dùng áo mưa lộn mặt sáng ra ngoài làm dấu. Những mẩu gỗ mục phát ánh lân tinh giúp xác định mép đường.

Tô Vĩnh Diện cùng một pháo thủ điều khiển càng pháo, còn những người khác giữ dây và chuẩn bị gỗ chèn bánh.   Quân Pháp lại nã pháo vào khu vực.

Rồi dây tời bị đứt. Khẩu pháo vượt khỏi sự kiểm soát, lao xuống phía vực. Những người lính tìm cách chèn bánh, ghìm càng, nhưng sức nặng của khối thép khiến mọi động tác trở nên vô cùng nguy hiểm. Pháo thủ đi cùng bị hất khỏi vị trí. Giữa thời điểm ấy, Tô Vĩnh Diện vẫn ở bên khẩu pháo. Các tư liệu quân đội mô tả anh cố hướng càng pháo vào vách núi, dùng thân mình chặn bánh pháo để ngăn nó rơi xuống vực. Khẩu pháo dừng lại. Anh bị chính bánh pháo đè trọng thương.

 Người lính đang đứng trước một vật nặng hơn hai tấn trên con đường gần như không cho phép sai sót. Anh có thể nhìn thấy hiểm nguy ngay bên cạnh mình; điều có thể xác nhận là anh đã không rời vị trí cứu pháo. Sau hành động đó, khẩu pháo còn nguyên, còn người chiến sĩ không qua khỏi. Trong lịch sử chiến tranh, đôi khi một kết quả được ghi bằng sự tồn tại của một hiện vật và sự vắng mặt mãi mãi của một con người.

Những người đồng đội tìm cách đưa anh ra khỏi chỗ hiểm. Báo Quân đội nhân dân ghi lại câu hỏi cuối cùng của Tô Vĩnh Diện: “Pháo có việc gì không?”. Câu hỏi không dài, cũng chẳng nhắc đến chiến công. Đó là điều anh muốn biết khi bản thân đã bị thương quá nặng. Các nguồn kể lại sự việc có khác nhau ở một vài động tác cứu pháo và cách diễn đạt lời hô, vì vậy không nên biến những chi tiết ấy thành một đoạn đối thoại tưởng tượng. Nhưng cùng thống nhất một sự thật: Tô Vĩnh Diện đã hy sinh trong khi cứu khẩu pháo của đơn vị.

Sau đêm đó, đồng đội vẫn phải tiếp tục đưa pháo ra khỏi trận địa. Công việc không dừng lại vì mất mát, bởi cả chiến dịch đang chờ sự chuẩn bị của họ. Khẩu pháo số hiệu 510681 về sau tham chiến tại Điện Biên Phủ; theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, nó góp phần bắn rơi ba máy bay và bắn bị thương nhiều chiếc khác. Năm 2012, khẩu pháo được công nhận là Bảo vật quốc gia và hiện trưng bày tại Bảo tàng Phòng không – Không quân. Một chứng tích bằng kim loại đã đi qua chiến trường, rồi đi vào bảo tàng cùng tên người cứu giữ nó.

Ngày nay, có thể đứng trước khẩu pháo ấy mà tìm hiểu chiến thuật, vũ khí, những bước ngoặt của chiến dịch. Nhưng để hiểu câu chuyện Tô Vĩnh Diện, còn phải nhớ một điều giản dị: trong đêm kéo pháo ra, anh chưa biết chiến thắng ngày 7 tháng 5 sẽ đến bằng cách nào. Anh chỉ biết nhiệm vụ ngay trước mắt là giữ khẩu pháo khỏi rơi xuống vực. Chính sự gắn bó với trách nhiệm cụ thể ấy làm câu chuyện vượt khỏi những lời tán dương quen thuộc. Có những người đi vào lịch sử không phải bởi đã nói về điều lớn lao, mà bởi đến phút cuối vẫn lo cho công việc và đồng đội.