Đêm nghe tiếng ễnh ương (1)

Như chúng ta thường biết, trong dàn nhạc lễ, bốn loại đàn kéo cung (cò chánh, cò phụ, gáo và cò chỉ) lên theo quãng năm (fifth/quinte): dây thuận (xàng - liu/ sol - ré), dây nghịch (hò - xê/ ré - la), dây chẩn (xừ - cống/ mi - si) và dây nguyệt điều (xề - ú/ la - mi). Do đó đàn gáo thường lên theo dây chẩn (xừ - cống) hoặc dây nghịch (hò - xê). Sáng tạo của Vĩnh Bảo là một sự truyền thừa tinh túy, lồng vào đó là sáng tạo của cá nhân ông mà sau nhiều ngày ông vẫn không màng đặt tên. Đàn là đàn thôi. Chỉ có dây song thanh thì “tôi đặt tên cho nó là dây Tỷ”, ông trả lời tôi như thế. Nhưng thế nào là “Tỳ”? Ông nói tiếp rằng “vì nó căn cứ ý tưởng song thanh của đàn tỳ bà thường nghe đi nghe lại lúc đàn”. Tác giả tạm gọi các cách lên dây này một cách xứng đáng được tôn vinh là dây Vĩnh Bảo 1 - 5. Nó đóng góp tổng cộng thành 9 loại, khiến phong phú hơn trong kỹ thuật lên dây mà các nhạc cụ tương tự ở châu Á không nước nào có.

Cũng năm 1938, tại nhà nhạc sĩ Hai Én đàn guitare, em ông là nhạc sĩ Ba Cân đàn kìm. Cả hai đều là công chức ở Xóm Gà (Gia Định). Ca sĩ Năm Cần Thơ rất thích loại dây song thanh này và gọi Vĩnh Bảo thành danh với cây đàn này là “Chín Gáo” (Chín là thứ của ông trong gia đình).

Hãy nghe ông đàn trên các loại dây để cảm nhận được ý nghĩa sâu sắc của nó trên cây đàn gáo - một nhạc cụ có tên nghe thật bình dị vì hộp cộng hưởng của nó làm bằng gáo dừa. Nghe ông đàn để thấy âm hưởng của điệu nhạc phù hợp với mỹ quan tương tác giữa âm thanh và tâm tình, đồng thời nếu ai có tư tưởng kỳ thị rằng cây đàn này là loại “bình dân”, nó sẽ tan biến theo sự bùng phát tài năng của Vĩnh Bảo. Nếu ai đã từng nghe mà không nhìn thấy cây đàn này thì sẽ có ấn tượng khác. Ấn tượng tạo ra bằng âm thanh chứ không phải bằng hình dáng. Và âm thanh của một nghệ sĩ ở tuổi 97 (2014) càng làm chúng ta ngạc nhiên cùng cực, vì cái tầm cỡ sống động vẫn còn hiện hữu, có một không hai ở đất nước này. Cái điều độc đáo trong âm nhạc dân tộc là thế. Khả năng người nghệ sĩ như ông có thể biến âm thanh thành mầu nhiệm. Nó tác động đến tâm thức sâu kín qua âm thanh, âm hưởng của một nền âm nhạc có hệ thống lý thuyết sâu sắc, phức tạp trăm lần so với hình dáng rất giản dị của nhạc cụ.