ĐÊM QUYẾT ĐỊNH Ở DỊCH VỌNG: CUỘC HỌP TRƯỚC NGÀY HÀ NỘI ĐỨNG LÊN GIÀNH CHÍNH QUYỀN

ĐÊM QUYẾT ĐỊNH Ở DỊCH VỌNG: CUỘC HỌP TRƯỚC NGÀY HÀ NỘI ĐỨNG LÊN GIÀNH CHÍNH QUYỀN

Giữa những ngày tháng Tám năm 1945, khi vận mệnh dân tộc đứng trước bước ngoặt lớn, một cuộc họp bí mật tại ngôi nhà của bà Hai Nhã ở thôn Dịch Vọng Tiền đã đi đến quyết định đặc biệt quan trọng: phát động khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội vào ngày 19/8/1945. Đằng sau quyết định ấy là sự đánh giá thận trọng tương quan lực lượng, khả năng nắm bắt thời cơ và niềm tin vào sức mạnh của nhân dân.

Hình minh chứng: Di tích Nhà bà Hai Nhã, địa điểm diễn ra hội nghị tối 17/8/1945, và cuộc mít tinh Tổng khởi nghĩa tại Nhà hát Lớn Hà Nội ngày 19/8/1945.

Những ngày tháng Tám và thời cơ lịch sử

Tháng Tám năm 1945, cục diện Chiến tranh thế giới thứ hai chuyển biến nhanh chóng. Phát xít Nhật đứng trước thất bại hoàn toàn. Ngày 15/8, Nhật Bản tuyên bố chấp nhận đầu hàng Đồng minh, khiến hệ thống chính quyền thân Nhật ở Đông Dương lâm vào tình trạng khủng hoảng sâu sắc.

Trước đó, đêm 13/8/1945, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc đã ban bố Quân lệnh số 1, phát động Tổng khởi nghĩa. Tại Bắc Kỳ, Xứ ủy họp ở Vạn Phúc, Hà Đông, trong các ngày 14 và 15/8, chủ trương khẩn trương tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền.

Hà Nội giữ một vị trí đặc biệt. Không chỉ là trung tâm chính trị, hành chính quan trọng, thành phố còn là nơi tập trung nhiều cơ quan đầu não của bộ máy cai trị. Thắng lợi tại Hà Nội sẽ có tác động mạnh mẽ đến diễn biến cách mạng trên phạm vi cả nước.

Tuy nhiên, đây cũng là địa bàn có những khó khăn lớn. Theo các tài liệu lịch sử quân sự, quân Nhật tại Hà Nội lúc bấy giờ còn hơn một vạn người, được trang bị vũ khí tương đối hiện đại. Trong khi đó, lực lượng vũ trang cách mạng còn mỏng, trang bị hạn chế.

Bởi vậy, vấn đề đặt ra không đơn thuần là có khởi nghĩa hay không, mà còn là khởi nghĩa vào thời điểm nào, bằng lực lượng nào và với phương thức gì để giành thắng lợi, hạn chế nguy cơ xung đột vũ trang.

Chính trong hoàn cảnh ấy, những cuộc họp liên tiếp của Thành ủy Hà Nội và Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội đã trở thành mắt xích quyết định đưa chủ trương Tổng khởi nghĩa thành hành động cụ thể tại Thủ đô.

Từ chùa Hà đến ngôi nhà ở Dịch Vọng Tiền

Tối 15/8/1945, theo chỉ thị của Xứ ủy Bắc Kỳ, Thành ủy Hà Nội triệu tập một hội nghị bất thường tại chùa Hà, thuộc vùng Dịch Vọng, huyện Từ Liêm khi đó.

Tham dự có các cán bộ cùng những người phụ trách lực lượng công nhân, thanh niên xung phong. Hội nghị rà soát khả năng huy động quần chúng, kiểm điểm lực lượng và bàn những công việc khẩn cấp chuẩn bị khởi nghĩa.

Sáng 16/8, tại nhà số 101 phố Gambetta, nay là phố Trần Hưng Đạo, đồng chí Nguyễn Khang, Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, triệu tập cuộc họp với Thành ủy Hà Nội, phổ biến quyết định thành lập Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội, còn gọi là Ủy ban Khởi nghĩa.

Ủy ban gồm năm đồng chí: Nguyễn Khang, Nguyễn Huy Khôi (tức Trần Quang Huy), Nguyễn Quyết, Nguyễn Duy Thân và Lê Trọng Nghĩa. Đồng chí Trần Đình Long được cử làm cố vấn.

Việc thành lập cơ quan chỉ đạo khởi nghĩa đánh dấu bước chuyển quan trọng trong công tác chuẩn bị. Các lực lượng cách mạng ở Hà Nội có một đầu mối trực tiếp tổ chức, phối hợp và quyết định những vấn đề cấp bách.

Trong những ngày tiếp theo, hoạt động tuyên truyền của Việt Minh được đẩy mạnh. Các đội tuyên truyền xung phong xuất hiện tại rạp hát, rạp chiếu bóng và nhiều địa điểm công cộng. Cờ đỏ sao vàng cùng những khẩu hiệu cách mạng ngày càng hiện diện rõ nét trong đời sống thành phố.

Tất cả đang hướng tới một thời điểm quyết định, nhưng thử thách quan trọng nhất vẫn là xác định chính xác thái độ của lực lượng quân Nhật và sức huy động của phong trào quần chúng.

Cuộc biểu tình ngày 17/8: Phép thử của lòng dân

Chiều 17/8/1945, Tổng hội Viên chức của chính quyền Trần Trọng Kim tổ chức một cuộc mít tinh tại quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội.

Nhận thấy đây là cơ hội thuận lợi để phát động quần chúng và thăm dò phản ứng của đối phương, lực lượng Việt Minh đã chủ động tham gia, làm thay đổi tính chất cuộc mít tinh.

Giữa đám đông, cờ đỏ sao vàng xuất hiện. Những người hoạt động cách mạng giành diễn đàn, kêu gọi nhân dân ủng hộ Việt Minh, đấu tranh giành độc lập. Cuộc mít tinh dự kiến phục vụ chính quyền đương thời nhanh chóng chuyển thành cuộc biểu dương lực lượng cách mạng.

Từ quảng trường Nhà hát Lớn, đoàn người tuần hành qua nhiều tuyến phố trung tâm. Khẩu hiệu ủng hộ Việt Minh và đòi độc lập vang lên, thu hút thêm đông đảo người dân tham gia.

Hình 1. Cuộc mít tinh, biểu tình trước Nhà hát Lớn Hà Nội ngày 17/8/1945. Ảnh tư liệu: Bảo tàng Lịch sử quốc gia.

Điều đặc biệt quan trọng là quân Nhật không tiến hành đàn áp cuộc tuần hành. Thái độ án binh bất động của họ, cùng biểu hiện dao động trong một bộ phận lực lượng bảo an, cảnh sát, cho thấy khả năng duy trì quyền lực của chính quyền thân Nhật đang suy yếu.

Cuộc biểu tình đã cung cấp những căn cứ thực tế quý giá cho lãnh đạo cách mạng Hà Nội. Sức mạnh chính trị của quần chúng được thể hiện rõ ràng, trong khi khả năng phản ứng của đối phương không còn như trước.

Những diễn biến ấy trở thành nội dung quan trọng của cuộc hội nghị được triệu tập ngay trong tối cùng ngày.

Đêm 17/8 tại nhà bà Hai Nhã: Quyết định không thể chậm trễ

Tối 17/8/1945, tại nhà bà Hai Nhã ở thôn Dịch Vọng Tiền, xã Dịch Vọng, huyện Từ Liêm, Thành ủy Hà Nội và Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội tổ chức hội nghị mở rộng.

Đây là một cơ sở hoạt động cách mạng bí mật tại vùng ven đô, nơi có điều kiện thuận lợi cho việc hội họp và bảo đảm an toàn. Ngôi nhà có những lối ra và không gian phục vụ việc che giấu, di chuyển của cán bộ khi cần thiết.

Tham dự hội nghị có đại biểu các đoàn thể cứu quốc, lực lượng tuyên truyền xung phong thành Hoàng Diệu và các đội tự vệ chiến đấu. Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Quyết giữ vai trò quan trọng trong việc chủ trì, tổ chức bàn bạc và thống nhất quyết định khởi nghĩa.

Trọng tâm của hội nghị là đánh giá tình hình sau cuộc biểu tình ngày 17/8.

Mặc dù lực lượng cách mạng còn bất lợi về trang bị quân sự, các đại biểu nhận thấy ưu thế chính trị đã nghiêng về phía nhân dân. Khí thế cách mạng lên cao, chính quyền thân Nhật khủng hoảng, quân Nhật chưa có động thái trực tiếp trấn áp phong trào.

Nếu khởi nghĩa quá sớm, việc huy động và bố trí lực lượng có thể chưa hoàn tất. Nhưng nếu chậm trễ, thời cơ chính trị thuận lợi có thể qua đi, nhất là khi tình hình sau chiến tranh đang biến chuyển từng ngày.

Sau khi thảo luận, hội nghị đi đến quyết định có ý nghĩa lịch sử: lấy ngày 18/8 để hoàn tất công tác chuẩn bị và phát động khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội vào ngày 19/8/1945.

Đó không phải là quyết định dựa trên sự nóng vội. Nó được hình thành từ quá trình theo dõi tình hình, chuẩn bị lực lượng và đặc biệt là kết quả kiểm chứng sức mạnh quần chúng trong ngày 17/8.

Từ một cơ sở bí mật ở Dịch Vọng Tiền, ngày khởi nghĩa ở Hà Nội đã được xác định.

Một kế hoạch dựa vào sức mạnh nhân dân

Điểm nổi bật trong quyết định của hội nghị là phương thức giành chính quyền.

Thay vì chủ trương tiến công trực diện vào các doanh trại quân Nhật, lực lượng cách mạng lựa chọn phát huy sức mạnh chính trị của quần chúng, kết hợp với các đội tự vệ làm lực lượng xung kích.

Theo kế hoạch, cuộc khởi nghĩa sẽ bắt đầu bằng một cuộc mít tinh lớn tại quảng trường Nhà hát Lớn, sau đó chuyển thành biểu tình, tuần hành thị uy và tiến tới chiếm giữ những cơ quan quan trọng của chính quyền thân Nhật.

Các mục tiêu được xác định gồm Phủ Khâm sai Bắc Kỳ, Tòa Thị chính, Trại Bảo an binh cùng các cơ quan hành chính, an ninh và thông tin trọng yếu khác.

Hội nghị chủ trương tránh chủ động gây xung đột với quân Nhật, không đặt việc tước khí giới quân Nhật làm nhiệm vụ trước mắt. Tuy nhiên, các lực lượng cách mạng vẫn phải chuẩn bị khả năng đối phó nếu bị tiến công.

Đó là cách lựa chọn phù hợp với tương quan lực lượng thực tế: dùng ưu thế về tinh thần, tổ chức và số đông quần chúng để làm tê liệt bộ máy chính quyền đối phương, đồng thời hạn chế nguy cơ phải đối đầu quân sự bất lợi.

Quyết định này thể hiện sự kết hợp giữa tính kiên quyết về mục tiêu và sự linh hoạt trong phương pháp hành động.

Ngày 18/8: Thành phố chuẩn bị giờ khởi nghĩa

Sáng sớm 18/8, Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội cử cán bộ đến Hà Đông báo cáo, xin ý kiến Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ về kế hoạch khởi nghĩa.

Thường vụ Xứ ủy đã chuẩn y toàn bộ kế hoạch.

Cùng với việc phê chuẩn kế hoạch tại Hà Nội, Xứ ủy còn chỉ đạo nhiều địa phương lân cận khẩn trương khởi nghĩa, chuẩn bị huy động quần chúng hỗ trợ Thủ đô.

Trong ngày 18/8, công việc chuẩn bị diễn ra khẩn trương. Các tổ chức Việt Minh và lực lượng tự vệ tăng cường vận động nhân dân. Cờ đỏ sao vàng xuất hiện tại nhiều khu vực nội thành, ngoại thành.

Những đoàn người từ các vùng ven đô cũng chuẩn bị tiến vào trung tâm thành phố. Mạng lưới tổ chức được huy động để đưa quần chúng tới các địa điểm tập kết, phối hợp với lực lượng xung kích thực hiện kế hoạch đã thống nhất.

Cuộc khởi nghĩa không còn là một phương án đang thảo luận. Nó đã trở thành nhiệm vụ cụ thể, với thời điểm và mục tiêu rõ ràng.

Ngày 19/8: Hà Nội đứng lên

Sáng 19/8/1945, đông đảo nhân dân Hà Nội cùng các địa phương lân cận đổ về trung tâm thành phố.

Trên nhiều tuyến đường, cờ đỏ sao vàng tung bay. Các đội tự vệ, thanh niên cứu quốc, công nhân, nông dân và đông đảo tầng lớp nhân dân cùng tham gia cuộc vận động giành chính quyền.

Khoảng 11 giờ, cuộc mít tinh lớn do Mặt trận Việt Minh tổ chức diễn ra tại quảng trường Nhà hát Lớn.

Hình 2. Nhân dân tập trung trước Nhà hát Lớn Hà Nội trong cuộc Tổng khởi nghĩa ngày 19/8/1945. Ảnh tư liệu lịch sử.

Sau phần hiệu triệu, cuộc mít tinh chuyển thành những đoàn biểu tình tuần hành tiến đến các cơ quan trọng yếu. Dưới sự hỗ trợ của các đội tự vệ, quần chúng cách mạng lần lượt làm chủ nhiều vị trí quan trọng.

Tại Phủ Khâm sai Bắc Kỳ, biểu tượng quyền lực của chính quyền đương thời, đông đảo nhân dân tiến vào giành chính quyền. Các lực lượng cách mạng cũng thực hiện nhiệm vụ tại Tòa Thị chính, Trại Bảo an binh và nhiều cơ quan khác.

Hình 3. Nhân dân Hà Nội tiến vào Phủ Khâm sai Bắc Kỳ ngày 19/8/1945. Ảnh tư liệu: Bảo tàng Lịch sử quốc gia.

Mặc dù có những tình huống căng thẳng, kế hoạch tránh đối đầu trực tiếp với quân Nhật đã góp phần hạn chế nguy cơ xảy ra giao tranh lớn.

Đến tối 19/8/1945, những cơ quan quan trọng của chính quyền thân Nhật tại Hà Nội đã thuộc quyền kiểm soát của lực lượng cách mạng. Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Thủ đô thắng lợi.

Thắng lợi ấy tạo tiếng vang lớn, góp phần thúc đẩy phong trào Tổng khởi nghĩa trên toàn quốc, hướng tới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2/9/1945.

Dấu tích một đêm lịch sử

Trải qua nhiều thập niên, ngôi nhà bà Hai Nhã vẫn được ghi nhận là một di tích cách mạng quan trọng của Hà Nội.

Năm 1985, địa điểm được gắn biển di tích cách mạng – kháng chiến. Nội dung biển ghi dấu sự kiện Thành ủy Hà Nội họp hội nghị mở rộng tại căn nhà này vào tối 17/8/1945, quyết định ngày và kế hoạch khởi nghĩa giành chính quyền.

Năm 2002, biển di tích được chỉnh trang, tiếp tục lưu giữ ký ức về một cuộc họp có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử Thủ đô.

Nhìn lại những ngày tháng Tám năm ấy, có thể thấy thắng lợi ngày 19/8 không phải kết quả của một sự kiện đơn lẻ. Đó là thành quả của quá trình xây dựng lực lượng, tổ chức phong trào, đánh giá đúng thời cơ và đưa ra những quyết định kịp thời.

Cuộc họp ở Dịch Vọng Tiền là nơi những nhận định về tình hình được chuyển hóa thành một kế hoạch hành động cụ thể. Nó cho thấy trong những thời khắc quyết định, bản lĩnh của người lãnh đạo không chỉ thể hiện ở tinh thần dám hành động mà còn ở khả năng lựa chọn đúng thời điểm và phương thức hành động.

Từ ngôi nhà nhỏ giữa vùng ven đô năm 1945 đến biển người trước Nhà hát Lớn ngày 19/8 là hành trình chỉ cách nhau chưa đầy hai ngày, nhưng đã góp phần làm thay đổi vận mệnh của Hà Nội.

Đêm 17/8/1945 ở Dịch Vọng vì thế còn mãi trong lịch sử như một dấu mốc của quyết tâm, trí tuệ và nghệ thuật chớp thời cơ cách mạng — khi ý chí giành độc lập của nhân dân được cụ thể hóa thành quyết định đưa cả Thủ đô đứng lên giành chính quyền.