ĐÊM SUỐI ĐÁ VÀ NGỌN LỬA ĐẦU TIÊN Ở PHÚ RIỀNG
Tháng Mười năm 1929, những cơn mưa cuối mùa vẫn còn trút nước xối xả xuống bạt ngàn rừng cao su Phú Riềng. Đất đỏ bazan ngấm nước mưa quánh lại, đỏ sẫm như máu dưới những bàn chân trần nứt nẻ của hàng ngàn người phu cạo mủ. Người ta vẫn truyền tai nhau câu ca ai oán giữa chốn rừng thiêng nước độc này: "Cao su đi dễ khó về / Khi đi trai trẻ, khi về bủng beo".
Giữa dòng người phu lầm lũi vác thùng mủ về nhà máy Làng 3 chiều hôm ấy, có một chàng thanh niên dáng người thư sinh nhưng đôi vai đã chai sần vì nắng gió đồn điền. Đó là anh Nguyễn Xuân Cừ — người thanh niên trí thức yêu nước quê ở Bắc Ninh. Một năm trước, nghe theo lời kêu gọi "vô sản hóa" của tổ chức cách mạng, anh Cừ đã cởi bỏ chiếc áo học trò, tự nguyện ký giấy giao kèo bán mình làm phu cao su để vào tận "địa ngục trần gian" Phú Riềng này, cùng ăn gạo mục cá thối, cùng chịu đòn roi với anh em công nhân.
Chiều muộn, tiếng roi da của tên cai Tây lại quất đen đét trước sân điểm danh Làng 3. Một người phu trẻ vì lên cơn sốt rét run bần bật đã làm đổ mất nửa thùng mủ trắng. Tên cai xếp mặt đỏ gay, vung báng súng nện thẳng vào lưng người phu khiến anh ngã sấp xuống vũng bùn đỏ. Đám phu đứng quanh nắm chặt con dao cạo mủ trong tay, mắt long lên sòng sọc.
Nguyễn Xuân Cừ bước nhanh tới, khéo léo dùng tấm lưng mình che cho người bạn đồng nghiệp rồi đỡ anh dậy. Anh Cừ khẽ bấm mạnh vào bàn tay đang cầm dao của người phu đứng cạnh — anh Tạ — rồi thì thầm rất khẽ chỉ đủ hai người nghe: — Chưa phải lúc đâu anh Tạ! Đánh gục một thằng cai lúc này thì ngày mai mười anh em mình phải ra Côn Đảo. Đêm nay, khi tiếng kẻng tắt đèn điểm canh hai, bảo anh Bình, anh Thuần, anh Hồng, anh Hòa ra khu rừng sau nhà thương bên bờ suối Đá. Đã đến lúc rồi!
Đêm ngày 28 tháng 10 năm 1929, cả đồn điền Phú Riềng chìm vào bóng tối đặc quánh. Bọn lính mã tà và đám cai tuần tra đã rút về đồn tránh sương lạnh.
Phía sau nhà thương Làng 3, nơi con suối Đá chảy róc rách qua những tán cây rừng nguyên sinh rậm rạp, sáu bóng người lặng lẽ vượt qua những gốc cao su già để tiến vào một khoảng đất trống kín đáo. Anh Trần Tử Bình làm nhiệm vụ cảnh giới vòng ngoài trước khi bước vào vòng tròn. Ở chính giữa, Nguyễn Xuân Cừ trải một tấm vải đỏ nhỏ lên phiến đá phẳng, bên trên vẽ hình búa liềm sắc nét dưới ánh đèn dầu hỏa được che kín bằng ống bương để không lọt ánh sáng ra ngoài.
Sáu người thanh niên ưu tú nhất của đồn điền Phú Riềng lúc bấy giờ — Nguyễn Xuân Cừ, Trần Tử Bình, Nguyễn Mạnh Hồng, Phan Thuần, Tạ và Hòa — đứng trang nghiêm sát bên nhau. Tiếng nước suối Đá chảy rì rầm như hòa cùng nhịp đập dồn dập trong lồng ngực của những người con xa xứ.
Nguyễn Xuân Cừ nhìn sâu vào mắt từng người đồng chí của mình, giọng anh trầm ấm nhưng đanh thép như lời thề non nước: — Thưa các đồng chí! Hơn một năm qua ở mảnh đất Phú Riềng này, chúng ta đã chứng kiến biết bao anh chị em phu cao su ngã xuống dưới gốc cây vì đòn roi của chủ Tây, vì sốt rét và đói khát để làm giàu cho hãng Michelin. Trước đây, anh em mình cũng từng nổi dậy đánh cai, bỏ trốn, nhưng vì chưa có một tổ chức dẫn đường nên đều bị chúng dập tắt trong máu. Hôm nay, được sự ủy nhiệm của cấp trên, ngay tại bờ suối Đá này, tôi tuyên bố thành lập Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng đồn điền Phú Riềng — Chi bộ Đảng đầu tiên của giai cấp công nhân miền Đông Nam Bộ!
Dưới ánh đèn dầu leo lét giữa rừng đêm, sáu cánh tay chai sần giơ cao nắm chặt thành nắm đấm hướng về lá cờ búa liềm. Toàn thể cuộc họp nhất trí bầu anh Nguyễn Xuân Cừ làm Bí thư Chi bộ, anh Trần Tử Bình phụ trách Thanh niên và Đội xích vệ, anh Tạ phụ trách Công hội đỏ.
Đêm ấy bên bờ suối Đá, anh Cừ đã vạch ra kế hoạch tỉ mỉ: từ việc in ấn tờ báo Giải Phóng bằng bản đất sét để rải khắp mười làng, lập quỹ tương tế giúp đỡ công nhân ốm đau, phụ nữ sinh đẻ, cho đến việc rèn luyện lực lượng tự vệ chờ thời cơ phát động một cuộc Tổng bãi công làm rung chuyển cả chế độ thực dân vào đúng dịp Tết Canh Ngọ sắp tới.
Những ngày sau đó, bóng dáng anh Nguyễn Xuân Cừ như con thoi len lỏi khắp các lô cao su từ Làng 1 đến Làng 10. Ban ngày anh cạo mủ như bao người phu khác, ban đêm lại chong đèn dưới hầm bí mật viết từng bài báo kêu gọi công nhân đoàn kết, vạch trần tội ác của chủ đồn điền. Ngọn lửa cách mạng từ khu rừng suối Đá cứ thế âm ỉ lan nhanh, sưởi ấm lòng tin của năm ngàn người phu nô lệ.
Thế nhưng, thấy phong trào công nhân Phú Riềng ngày một dâng cao và có tổ chức chặt chẽ, mật thám Pháp từ Sài Gòn đã đánh hơi được và tung lưới vây bắt ráo riết.
Vào một buổi chiều cuối tháng Chạp năm Kỷ Tỵ (tháng 1/1930), chỉ ít ngày trước giờ phút nổ ra cuộc Tổng bãi công lịch sử, mật thám Pháp và lính mã tà bất ngờ ập vào bao vây nơi ở của Nguyễn Xuân Cừ. Biết không thể thoát vòng vây, anh Cừ bình tĩnh thủ tiêu hết các tài liệu mật liên quan đến danh sách đảng viên trong Chi bộ để bảo vệ an toàn tuyệt đối cho tổ chức trước khi sa vào tay giặc.
Lúc bị trói giải đi qua cổng Làng 3 trước hàng trăm ánh mắt đau xót và phẫn uất của anh em phu cao su, Nguyễn Xuân Cừ vẫn ngẩng cao đầu. Khi đi ngang qua chỗ người đồng chí trẻ tuổi Trần Tử Bình đang đứng lẫn trong đám đông, anh Cừ nhìn thẳng vào mắt bạn, khẽ gật đầu một cái thật mạnh như trao lại toàn bộ gánh nặng và niềm tin. Anh hô lớn vang vọng cả khu rừng cao su: — Anh chị em đừng sợ! Hãy đoàn kết lại mà đấu tranh đến cùng!
Dù người Bí thư đầu tiên Nguyễn Xuân Cừ đã bị thực dân Pháp bắt giam và đày ải, nhưng "hạt giống đỏ" mà anh gieo xuống bên bờ suối Đá đêm 28 tháng 10 năm 1929 đã kịp nảy mầm thành đại ngàn. Chỉ vài ngày sau, dưới sự tiếp nối của Trần Tử Bình và Chi bộ Đảng do chính anh Cừ sáng lập, năm ngàn công nhân đã nhất tề đứng lên làm nên một "Phú Riềng Đỏ" lừng lẫy năm 1930 — mở đầu cho truyền thống đấu tranh bất khuất trên mảnh đất Phú Riềng anh hùng.
