Đêm trước ngày giải phóng Nghĩa Lộ (1952)

Những năm đầu kháng chiến chống Pháp, Nghĩa Lộ khi ấy là một vị trí quan trọng ở vùng Tây Bắc, bị địch chiếm giữ và xây dựng thành điểm kiểm soát, kìm kẹp cả một vùng rộng lớn. Với quân và dân ta, đây không chỉ là một mục tiêu quân sự, mà còn là nơi mở ra cánh cửa giải phóng cho cả vùng Yên Bái – Tây Bắc. Ông tôi khi ấy là một chiến sĩ liên lạc trẻ trong đội hình tham gia chiến dịch. Ông không trực tiếp cầm súng ở mũi tiến công, nhưng nhiệm vụ của ông lại đặc biệt quan trọng: đưa mệnh lệnh, dẫn đường, bảo đảm thông tin giữa các mũi bộ đội trong rừng núi hiểm trở. Những ngày trước chiến dịch, không khí hoàn toàn khác. Không còn những bước đi vội vã như hành quân thông thường, mà là sự chuẩn bị thầm lặng, kỹ lưỡng và tuyệt đối giữ bí mật. Bộ đội ta luồn rừng, vượt suối, bám vào từng sườn núi để áp sát mục tiêu. Dân công hỏa tuyến ngày đêm mở đường, gùi lương thực, tải đạn, dựng cầu tạm giữa những con suối xiết. Ở các bản làng ven Nghĩa Lộ, đồng bào Thái, Mông, Tày… âm thầm che chở, nuôi giấu bộ đội. Có những đêm, ánh lửa trong bếp cũng được giữ nhỏ lại, như cùng cả chiến khu nín thở chờ thời cơ. Ông tôi kể, đêm trước ngày nổ súng, cả đơn vị ém quân trong rừng gần thị xã. Không ai được nói to, không ánh lửa lớn, chỉ có tiếng côn trùng và tiếng gió rừng thổi qua tán lá. Mỗi người đều hiểu rằng, sáng mai thôi, mọi thứ sẽ thay đổi. Trong căn hầm đất nhỏ, người chỉ huy trải tấm bản đồ đã sờn mép. Ánh đèn dầu leo lét chiếu lên những đường vạch đỏ đánh dấu các mũi tiến công. Mệnh lệnh ngắn gọn nhưng dứt khoát: đánh thẳng vào trung tâm, chia cắt, bao vây, không để địch kịp trở tay. Ông tôi lúc đó được giao nhiệm vụ dẫn một tổ liên lạc băng qua khu vực ven suối, bảo đảm thông tin giữa các mũi. Ông nhớ rất rõ cảm giác đêm ấy: không ai nói về nguy hiểm, chỉ nói về “giờ nổ súng”. Có một điều khiến ông nhớ mãi. Trước giờ xuất phát, một chiến sĩ già hơn đặt tay lên vai ông, nói rất khẽ:
“Mai này nếu thắng, nhớ cho dân mình được sống yên bình trên mảnh đất này.” Câu nói ấy, ông bảo, nhẹ nhưng nặng như cả núi rừng Tây Bắc. Rạng sáng hôm sau, khi sương còn phủ dày thung lũng, tiếng súng mở màn chiến dịch vang lên. Các mũi tiến công đồng loạt nổ súng, đánh thẳng vào các vị trí địch. Từ rừng, từ núi, từ các hướng đã chuẩn bị sẵn, lực lượng ta khép chặt vòng vây. Dân công hỏa tuyến tiếp tục lao lên phía trước, không phải để chiến đấu, mà để tiếp tế, tải thương, giữ cho mũi tiến công không bị gián đoạn. Ông tôi nói, đó là một trong những khoảnh khắc mà ông không bao giờ quên: giữa tiếng súng, vẫn có tiếng người gọi nhau, tiếng bước chân chạy trên đất rừng, và cả sự quyết tâm không gì lay chuyển được. Sau nhiều giờ chiến đấu, Nghĩa Lộ dần được giải phóng. Lá cờ cách mạng được cắm lên giữa vùng trung tâm, báo hiệu một bước ngoặt lớn của chiến dịch Tây Bắc. Nhưng điều khiến ông tôi nhớ nhất không phải là tiếng súng cuối cùng, mà là đêm trước đó – cái đêm cả đơn vị nằm im trong rừng, chỉ nghe tiếng tim mình đập và tin rằng: ngày mai, vùng đất này sẽ thuộc về nhân dân. Ông nói:
“Có những chiến thắng không bắt đầu bằng tiếng súng… mà bắt đầu từ sự im lặng của cả một rừng người chuẩn bị cho ngày đứng lên.”