Đền Gióng, Hội Gióng- Hội trận đặc sắc của Thăng Long- Hà Nội

Câu ca dân gian đã nêu rõ tâm thức cội nguồn của dân Việt, từ xứ Đông đến xứ Đoài, xứ Bắc đều về hội tụ ở Đền Gióng, xã Phù Đổng (xưa thuộc huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh, nay thuộc huyện Gia Lâm - Hà Nội).

Tương truyền, ngày trẻ, Lý Công Uẩn học đạo Phật ở chùa Kiến Sơ nên sau khi dời Kinh Đô từ Hoa Lư về Thăng Long đã cho dựng ngôi đền Thượng ở Phù Đổng để tri ân Thánh đã báo mộng cho Người, lập nên nghiệp lớn.

Ngày nay, đến làng Phù Đổng, chúng ta sẽ thấy cả một quần thể di tích cổ kính, thâm nghiêm nằm bên sông Đuống. Bên phải Đền Thượng là Đền Mẫu (còn gọi là Đền Hạ), được xây dựng năm 1643, thờ mẹ Thánh Gióng. Trong khuôn viên Đền có tảng đá in dấu chân Người Khổng Lồ mà mẹ Thánh Gióng đã ướm thử vào, về nhà mang thai. Phía trái Đền Thượng là miếu Ban, nơi sinh ra Thánh Gióng. Phía sau Đền Thượng là chùa Kiến sơ thờ Tam Giáo (Đức Phật, Sư tổ Vô Ngôn Thông, Khổng Tử, Lão Tử); thờ cả Lý Thái Tổ và mẹ Vua - Bà Phạm Thị Ngà. Trong quần thể khu di tích, Đền Thượng thờ Thánh Gióng uy nghiêm, bề thế nhất, còn lưu giữ được nhiều nét kiến trúc và hiện vật thời Hậu Lê: Tam quan Đền còn đôi rồng đá, được chạm khắc tinh tế với hình dáng khoẻ khoắn đầy sống động. Trong đền, gian tiền đường có hai bức hoành phi lớn “Giữ thiên trường tồn” và “Anh linh thiên cổ”. Hai bên cửa gian trung đường vẫn giữ được hai bức chạm gỗ mô tả cảnh 9 con rồng chầu phượng. Dưới các bậc thềm đá, hình rồng vờn mây còn rất rõ nét trên mặt từng viên đá. Hậu cung có gian thờ Đặng Công Chất, người làng Phù Đổng, đỗ Tiến sĩ năm 1661 và được Vua Lê ban tặng 4 chữ “Lê triều Long thử” (đỗ đầu triều Lê). Chính điện thờ thánh Gióng uy nghi, lẫm liệt trong trang phục võ tướng, ngồi giữa 6 quan văn võ hầu cận 14 viên cận binh, 2 phỗng quỉ. Bức hoành phi với 3 chữ Thiên thượng thần đã thể hiện rõ sự suy tôn của nhân dân đối với Thánh Gióng.

Ghi nhớ công tích đánh giặc Ân, dân làng Phù Đổng đã mở lễ hội tưởng niệm Thánh Gióng. Đến thế kỉ XI, triều đình nhà Lý quyết định nâng lễ hội Phù Đổng từ hương lễ thành Quốc lễ để đề cao tinh thần yêu nước, độc lập, tự chủ của đân tộc. Hàng năm, có quan đại thần ở triều đình về dự Lễ.

Nét đặc sắc, nổi bật nhất của Hội Gióng ở Phù Đổng khác hẳn với Hội Gióng ở Xuân Đỉnh (quận Tây Hồ), ở Bộ Đầu (huyện Thường Tín, Hà Nội), ở Sóc Sơn (xã Phù Ninh, huyện Sóc Sơn, Hà Nội) là Hội trận với quy mô lớn, hàng trăm dân các thôn trong vùng tham gia, thể hiện cuộc chiến đấu oai hùng và hình ảnh lẫm liệt của Thánh Gióng.
Ngay đầu tháng Ba, những người được chọn vào các vai đã nhận cờ lệnh, trống, chiêng về tập thường xuyên. Các vai được phân công để diễn trận như sau:

- Ông Hiệu (bộ chỉ huy quân Văn Lang) gồm 6 người: hiệu cờ, hiệu chiêng, hiệu trung quân chỉ huy quân đội trung tâm, hiệu tiểu cổ chỉ huy quân tiên phong.

- Các đội quân được bố trí gồm:

- Phù giá nội (vệ binh) có 60 người, mặc áo đỏ, cầm roi rồng.

- Phù giá ngoại (quân chính quy) có 6 đạo, mỗi đạo 15 người chọn từ trai tráng 13-17 tuổi; 6 xướng xuất chỉ huy 6 đạo quân chính quy.

- Quân thám sát :15 người.

- Quân lương: 15 người.

- 28 nữ tướng Ân chọn từ các thiếu nữ.

- Đội múa hát và săn bắt hổ (còn gọi là phường Ải Lao) gồm 20 người của thôn Hội Xá (Đông Anh). Tương truyền khi ông Gióng xung trận, có con hổ đi theo giúp ông đánh giặc Ân. Từ đó, mỗi khi có hội Gióng, thôn Hội Xá cử một đội sang Phù Đổng tham gia diễn lại tích trên.

Sau một tháng luyện tập, mồng 5/4, các lực lượng tổng diễn tập. Mồng 6, hội lễ bắt đầu: lễ rước nước (nay lễ rước nước chuyển sang mồng 8) được tiến hành, rước nước từ Đền Hạ về Đền Thượng. Mồng 7 làm lễ rước miều (bao đựng cờ có viết chữ Lệnh và binh khí đến Đền Hạ); rước cỗ chay (cơm cà) lên Đền Thượng. Mồng 8, duyệt 28 người đóng vai nữ tướng giặc Ân. Mồng 9 là chính hội, làm lễ rước miều từ Đền Hạ lên Đền Thượng. Đầu giờ Ngọ, phường Ải Lao diễn trò săn hổ trước đền Thượng, đồng thời, trên bãi Đống Đàm thuộc thôn Đổng Viên, 28 nữ tướng giặc Ân dàn trận. Các ông Hiệu làm lễ thề trước bàn thờ Thánh, sau đó nghĩa quân xung trận. Hội trận diễn ra ác liệt, có đủ áo đỏ, áo đen, ông Hiệu cờ (ở cánh tả), ông hiệu chiêng (ở cánh hữu), và đội quân phù giá xe Long Mã.

Ông hiệu Cờ đánh ba ván cờ Thuận, quay cờ Lệnh theo chiều thuận; cờ tung bay trong gió, không bị cuốn, không bị rối, ba quân tung hô thắng trận, là báo hiệu năm ấy điềm lành. Quân dân phấn khởi hưởng chiến lợi phẩm và thụ lộc.

Buổi chiều quân lính đánh trận ở Soi Bia. Ông hiệu Cờ đánh ba ván cờ Nghịch - quay lá cờ Lệnh theo chiều nghịch, quân địch bị thua, ta bắt tướng giặc Ân, đưa về đền Thượng để báo cáo các Thánh. Đêm ấy, làng mở hội lớn khao quân. Mồng 10 làm lễ tạ ơn ông Gióng; 11 tháng 4 rước về rửa khí giới; 12 tháng 4, tế lễ báo tin thắng tin thắng trận với Trời - Đất.

Đến dự Hội Gióng, chúng ta được tắm mình vào không khí linh thiêng, oai hùng với tinh thần xả thân vì nước của Thánh Gióng, đúng như nhà thơ Cao Bá Quát đã ca ngợi:

Phá giặc dãn điền tam tuế vãn

Đằng không do hận cửu thiên đê

Nghĩa là:

Đánh giặc lên ba hiềm đã muộn

Lên mây tầng chín giận chưa cao

Ngày 16-11-2010, tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đã công nhận Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc (huyện Sóc Sơn) là di sản văn hóa phi vật thể, đại diện của nhân loại. Ngày 22-1-2011, tại xó Phự Đổng, UBND Thành phố Hà Nội đã phối hợp với Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch và Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam tổ chức lễ đón Bằng công nhận “Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại”. Bà Katherine Muller-Marin, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam đã phát biểu, đánh giá cao những giá trị nổi bật của Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc Sơn: Các thế hệ người dân nơi đây đã có nhiều biện pháp đa dạng, sáng tạo trong việc gìn giữ và lưu truyền những ý nghĩa nhân văn của hội Gióng. Giá trị nhân văn của lễ hội này đã góp phần thúc đẩy giao lưu đối thoại giữa các nền văn hóa.