ĐỀN TẠ NGOẠI (Di tích Lịch sử Văn hóa cấp thành phố)

Theo thần tích của làng Tạ Ngoại, đền Tạ Ngoại thờ bốn vị Thành hoàng, hai vị là dương thần và hai vị là âm thần.

Hai vị dương thần là:

1. Tuấn Lương Thiên Thông Đại vương sinh ngày 15/2.

Theo thần tích, hai vị này dòng dõi vua Hùng, có công giúp vua Hùng đánh giặc; sau khi ngao du đến địa phận làng Tạ Ngoại thấy sơn thủy hữu tình liền biến hóa vào ngày 8/5.

Hai vị âm thần là:

1. Thục Diệu Đoan Trang Nga Mỹ, Mỹ Ngọc công chúa đại vương

Theo thần tích hai vị vốn là Thiên Tiên công chúa, giáng sinh ngày 5/1 không rõ năm, kết duyên cùng hai vị dương thần Vinh Phúc và Thiên Thông, có công giúp nước, yên dân.

Đền Tạ Ngoại tọa lạc trên một gò đất cao ở vị trí trung tâm của làng, hướng đông, bố cục mặt bằng hình chữ Đinh (J). Tương truyền đền được khởi dựng từ khoảng cuối thế kỷ X, đầu thế kỷ XI. Ban đầu chỉ là một ngôi miếu nhỏ, sau nhiều lần tu bổ ngày một khang trang, to đẹp. Lần trùng tu cuối vào năm 1944. Đền xưa được làm toàn bằng gỗ lim; gồm năm gian bái đường và ba gian hậu cung, kiến trúc kiểu tường hồi bít đốc, đấu trụ hồi văn. Ngôi đền cổ đã bị dỡ để lấy vật liệu làm trụ sở Ủy ban nhân dân xã và nhà văn hóa xã. Năm 1991, đền được phục dựng lại, kiến trúc đơn giản với ba gian bái đường nhỏ để làm nơi thờ cúng các vị Thành hoàng làng. Năm 2005, dân làng đóng góp công của phục dựng lại ngôi đền trên nền đất cũ, đến năm 2006 thì hoàn thành với kết cấu hình chữ đinh, gồm năm gian bái đường và ba gian hậu cung.

Trước năm 1938, thôn còn giữ được 40 sắc phong thuộc các đời: Thịnh Đức 5 (1657), cảnh Trị 8 (1670), Dương Đức 3 (1674), Chính Hòa 4 (1683), Vĩnh Thịnh 7 (1711), Cảnh Hưng 28 (1767) và 44 (1783), Chiêu Thông 1 (1787), Tự Đức 7 (1854), 10 (1857) và 33 (1880), Đồng Khánh 2 (1887), Duy Tân 3 (1909), Khải Định 9 (1924). Riêng hai vị âm thần được 25 đạo sắc phong, trước năm 1938 bị hỏng một đạo.

Các vị thần được thờ bằng long ngai, bài vị, mũ, áo bằng giấy. Ngày tế lễ hàng năm vào ngày sinh, ngày hóa của các vị Thành hoàng.

Đến nay, đền còn lưu giữ được một số hiện vật:

1. Long ngai sơn son thếp bạc phủ hoàn kim mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

2. Bài vị sơn son thếp bạc, phủ hoàn kim, mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

3. 02 bộ kiệu bát cống (không còn đủ bộ) mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX.

Ngoài ra là một số câu đối, đại tự do dân làng mới cúng tiến.

Đền Tạ Ngoại thờ các vị thần có công với nước; cùng với sự phát triển làng xã; ngôi đền tồn tại như một chứng tích lịch sử gắn liền với cuộc sống tinh thần của mỗi người dân; chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa sâu sắc cần được bảo tồn, phát huy.

Với những giá trị nhiều mặt đó, ngày 12/01/2012, Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng đã có Quyết định số 56/QĐ-UBND xếp hạng Di tích Lịch sử Văn hóacấp thành phố đối với đền Tạ Ngoại, xã An Hòa, huyện Vĩnh Bảo.