Dền Thàng trong những năm tháng nhen nhóm đấu tranh dưới ách thực dân Pháp

(Hồi ký kể bởi nhân vật: Sùng Seo Dế, người Mông ở Dền Thàng)

Tôi là Sùng Seo Dế, người Mông sinh ra ở Dền Thàng vào những năm dân bản sống dưới sự kiểm soát chặt chẽ của thực dân Pháp và bọn tay sai. Khi lớn lên, tôi dần hiểu rằng mọi việc trong bản đều bị chúng chi phối, từ chuyện thu thuế đến việc đi lại của người dân. Chúng dựng lên bộ máy cai trị từ châu đến xã, đặt ra lý trưởng, phó lý và các chức dịch bản địa để kìm kẹp dân. Những người ấy vốn là người trong vùng nhưng lại quay lưng với đồng bào, chỉ biết nghe lệnh giặc. Mỗi mùa thu thuế là một lần dân bản lo sợ. Nhà nào không đủ thóc thì bị ghi nợ, bị đánh đập hoặc bắt đi làm phu. Tôi từng chứng kiến cảnh trai bản bị giải đi xa, tay bị trói, mắt ngoái lại nhìn bản làng lần cuối. Núi rừng Dền Thàng khi ấy không còn chỉ là nơi mưu sinh mà trở thành nơi che giấu nỗi đau. Nhưng chính trong những ngày tăm tối ấy, ý thức phản kháng của người Mông dần hình thành. Người già trong bản bắt đầu nhắc lại chuyện cha ông từng đánh giặc giữ đất. Trai trẻ thì bí mật truyền tai nhau về các cuộc nổi dậy ở nơi khác trong vùng Bát Xát. Ban ngày ai cũng cúi đầu làm nương, nhưng ban đêm lại tụ họp bên bếp lửa bàn chuyện giữ bản, giữ người. Những con đường rừng quen thuộc trở thành nơi liên lạc kín đáo. Chúng tôi không dám chống lại công khai vì giặc mạnh, súng nhiều. Nhưng trong lòng mỗi người đều có một câu hỏi chung là làm sao để thoát khỏi kiếp sống này. Có lần giặc cho lính dõng đến lục soát bản, tìm người trốn thuế, dân bản lặng lẽ dắt nhau vào rừng sâu. Sự nhẫn nhịn ấy không phải vì sợ hãi mà để giữ lực lượng. Tôi hiểu rằng người Mông đang học cách chờ đợi. Chờ một con đường đúng đắn hơn. Khi nghe tin ở nhiều nơi đã có người đứng lên chống Pháp có tổ chức, lòng tôi sáng lên như thấy ánh lửa trong đêm. Tôi tin rằng sự chịu đựng của dân Dền Thàng rồi sẽ đến ngày kết thúc. Những năm tháng ấy dạy tôi hiểu giá trị của đoàn kết và lòng kiên trì. Giờ đây, khi kể lại cho con cháu nghe, tôi muốn chúng hiểu rằng tự do không đến trong một sớm một chiều. Nó được vun đắp từ những ngày âm thầm chịu đựng và nuôi dưỡng ý chí. Lịch sử Dền Thàng không chỉ có đau thương mà còn có sự bền bỉ của con người. Chính từ những nhen nhóm nhỏ bé ấy mà phong trào đấu tranh sau này mới có thể bùng lên mạnh mẽ. Đó là điều mà thế hệ trẻ cần ghi nhớ để sống xứng đáng với quê hương mình.