ĐÈO HẢI VÂN NĂM 1947: DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH TRÊN CON ĐƯỜNG LỬA

Con đèo giữa hai chiến trường

Đèo Hải Vân, dải núi hùng vĩ vươn ra biển Đông, từ lâu đã giữ vị trí đặc biệt trên tuyến giao thông nối Huế với Đà Nẵng. Với vẻ đẹp của núi rừng, mây trời và biển cả, nơi đây được biết đến như một thắng cảnh nổi tiếng của miền Trung. Nhưng trong những năm kháng chiến, Hải Vân còn mang một diện mạo khác: một địa bàn quân sự quan trọng, nơi từng diễn ra những cuộc giao tranh quyết liệt giữa quân đội Pháp và lực lượng kháng chiến Việt Nam.

Cuối năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Tại mặt trận Quảng Nam – Đà Nẵng, quân và dân địa phương phải đối mặt với một đối phương có ưu thế về vũ khí, phương tiện cơ giới và hỏa lực. Trong khi đó, lực lượng kháng chiến còn nhiều thiếu thốn, phải dựa vào địa hình, khả năng cơ động và sự hỗ trợ của nhân dân để tổ chức chiến đấu.

Đèo Hải Vân trở thành một trong những địa bàn có ý nghĩa quan trọng bởi đây là tuyến đường huyết mạch nối liền Đà Nẵng với Huế. Kiểm soát được con đèo đồng nghĩa với việc duy trì một tuyến vận chuyển quân sự, bảo đảm liên lạc và tiếp tế giữa các khu vực chiến trường.

Đầu năm 1947, quân Pháp mở cuộc tiến công nhằm kiểm soát tuyến đường này. Ngày 17/1, các lực lượng Pháp tiến công từ hướng Nam Ô, đồng thời đổ quân ở phía Lăng Cô để đánh vào khu vực đèo. Với lực lượng bộ binh, tàu chiến, máy bay và pháo binh, quân Pháp tìm cách phá vỡ thế phòng thủ của lực lượng kháng chiến, giành quyền kiểm soát tuyến giao thông chiến lược.

Trước sức ép lớn, lực lượng Việt Nam phải điều chỉnh cách bố trí, rút khỏi một số vị trí và chuyển sang tổ chức những hoạt động tác chiến phù hợp với điều kiện thực tế. Thay vì chỉ tập trung giữ từng đoạn đường, các đơn vị tìm cách đánh vào những đoàn xe quân sự, gây thiệt hại cho phương tiện vận chuyển và làm gián đoạn hoạt động tiếp tế của đối phương.

Trong hoàn cảnh ấy, Tiểu đoàn 19 được giao nhiệm vụ hoạt động trên tuyến Hải Vân. Một trận đánh giao thông quan trọng sắp diễn ra, mở đầu cho chuỗi chiến công được ghi nhận trong lịch sử kháng chiến của quân và dân Quảng Nam – Đà Nẵng.

Cuộc hành quân xuyên rừng

Theo hồi ức của cựu chiến binh Bùi Tam, khi ấy là chiến sĩ Đại đội 10, Tiểu đoàn 19, đơn vị do Giáp Văn Cương chỉ huy được điều từ chiến khu Trần Hưng Đạo, thuộc khu vực Phú Túc, hành quân về phía đèo Hải Vân.

Đó không phải một cuộc hành quân dễ dàng. Đường rừng hiểm trở, việc vận chuyển vũ khí và lương thực gặp nhiều khó khăn. Những người lính phải di chuyển qua các khu vực rừng núi như Bà Nà, Ba Viên, mang theo trang bị và chuẩn bị cho nhiệm vụ chiến đấu phía trước.

Tư liệu hồi ức được Báo Đà Nẵng đăng tải cho biết, mỗi chiến sĩ được cấp bốn vắt cơm cho cuộc hành quân. Những người mang đạn pháo phải mang theo hai quả đạn mỗi người. Vũ khí của đơn vị còn hạn chế: chỉ có một số súng máy, súng trường với lượng đạn không nhiều, cùng lựu đạn và các loại vũ khí tự tạo.

Những chi tiết ấy cho thấy điều kiện chiến đấu thiếu thốn của bộ đội trong những ngày đầu kháng chiến. Để đến được vị trí làm nhiệm vụ, người lính không chỉ cần sức bền mà còn phải bảo đảm từng phần lương thực, từng viên đạn và khả năng phối hợp trong đội hình.

Đằng sau cuộc hành quân còn có sự giúp đỡ của nhân dân. Những phần cơm tiếp tế, việc vận chuyển lương thực và sự hỗ trợ của người dân tại các vùng căn cứ góp phần giúp đơn vị duy trì sức chiến đấu. Trong hoàn cảnh chiến tranh, sự đóng góp ấy là một bộ phận thiết thực của hậu phương tại chỗ.

Không có đủ tư liệu để tái hiện chính xác từng chặng đường, từng cuộc gặp gỡ hay tâm trạng của mỗi người lính trong chuyến đi. Tuy nhiên, những hồi ức còn được lưu lại cho thấy cuộc hành quân đến Hải Vân là một thử thách thực sự đối với một đơn vị phải chiến đấu trong điều kiện trang bị còn hạn chế.

Sau hành trình ấy, Tiểu đoàn 19 bước vào nhiệm vụ phục kích trên tuyến giao thông mà quân Pháp đang tìm cách kiểm soát.

Ngày 28/2/1947: Trận phục kích trên đèo Hải Vân

Ngày 28/2/1947, Tiểu đoàn 19 tổ chức trận phục kích giao thông trên đèo Hải Vân. Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân và Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, trận đánh phá hủy tám xe quân sự, tiêu diệt một đại đội địch và thu được một số vũ khí.

Kết quả ấy có ý nghĩa đáng kể trong bối cảnh lực lượng kháng chiến còn thua kém đối phương về trang bị kỹ thuật. Trận đánh cho thấy khả năng tổ chức tác chiến cơ động, tận dụng địa hình và lựa chọn mục tiêu phù hợp có thể giúp một đơn vị gây tổn thất cho lực lượng có ưu thế về phương tiện.

Tuy nhiên, giá trị của trận đánh không chỉ nằm ở số xe bị phá hủy hay số vũ khí thu được. Điều quan trọng hơn là việc tiến công vào tuyến giao thông đã tác động trực tiếp đến khả năng vận chuyển quân sự của đối phương trên một địa bàn chiến lược.

Đối với quân Pháp, những đoàn xe phải di chuyển qua Hải Vân là một phần của hệ thống tiếp tế giữa Huế và Đà Nẵng. Khi tuyến đường liên tục bị đe dọa, việc duy trì giao thông và bảo đảm an toàn cho các đoàn vận tải trở thành một nhiệm vụ khó khăn.

Đối với lực lượng kháng chiến, trận phục kích là một minh chứng cho hiệu quả của cách đánh vận động trong điều kiện vũ khí còn hạn chế. Thay vì đối đầu trực diện bằng hỏa lực trên một mặt trận rộng, các đơn vị có thể lựa chọn những thời điểm và địa bàn thích hợp để gây tổn thất cho đối phương.

Báo Quân đội nhân dân đánh giá trận đánh ngày 28/2/1947 là một thắng lợi mở đầu trên tuyến giao thông Hải Vân. Theo tài liệu này, ngoài tám xe quân sự bị phá hủy và một đại đội địch bị tiêu diệt, bộ đội còn thu được hai khẩu trung liên, bốn khẩu tiểu liên và mười súng trường.

Những con số ấy phản ánh kết quả được ghi nhận trong các tài liệu lịch sử quân sự. Dù không thể thay thế toàn bộ diễn biến của trận đánh, chúng cho thấy mức độ tổn thất mà lực lượng phục kích gây ra cho đối phương và ý nghĩa của việc thu hồi vũ khí trong điều kiện chiến trường thiếu thốn.

Từ một trận đánh đến những chiến công tiếp nối

Chiến thắng ngày 28/2/1947 không phải trận đánh cuối cùng trên đèo Hải Vân trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Sau đó, lực lượng kháng chiến tiếp tục tổ chức các trận phục kích nhằm vào những đoàn xe quân sự của Pháp trên tuyến đường này.

Một sự kiện đáng chú ý diễn ra ngày 25/5/1947, khi lực lượng kháng chiến phục kích đoàn xe Pháp chở quân. Theo tài liệu của Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, trận đánh gây thiệt hại lớn cho đối phương, trong đó có đại tá Roger, chỉ huy quân Pháp tại chiến trường Trung Đông Dương, tử trận.

Những trận đánh liên tiếp khiến tuyến Hải Vân trở thành một địa bàn được nhắc đến nhiều trong các tài liệu về cuộc kháng chiến tại Quảng Nam – Đà Nẵng. Một số bài viết lịch sử địa phương cho biết quân Pháp gọi con đường này là route sans joie, nghĩa là “con đường không vui”, khi đề cập đến những hiểm nguy mà các đoàn xe phải đối mặt.

Cách gọi ấy, dù được lưu truyền trong các tư liệu địa phương, không nên được hiểu như một lời khẳng định rằng mọi đoàn xe đi qua Hải Vân đều chịu chung một kết cục. Điều có thể khẳng định là tuyến đường này đã chứng kiến nhiều trận đánh giao thông và trở thành một địa bàn có ý nghĩa quân sự quan trọng trong những năm đầu kháng chiến.

Đến ngày 24/1/1949, một trận đánh quy mô lớn hơn tiếp tục diễn ra trên cả đường bộ và đường sắt. Các đơn vị kháng chiến phối hợp tiến công đoàn tàu quân sự và đoàn xe cơ giới của Pháp. Theo thống kê được công bố trong tài liệu lịch sử địa phương, trận đánh gây thiệt hại nặng cho hệ thống vận tải quân sự của đối phương.

Chuỗi sự kiện ấy cho thấy chiến thắng trên đèo Hải Vân không phải kết quả của một trận đánh riêng lẻ, mà nằm trong quá trình xây dựng lực lượng, tổ chức tác chiến và phối hợp giữa bộ đội chủ lực với lực lượng địa phương.

Giá trị lịch sử của chiến thắng Hải Vân

Nhìn lại trận phục kích ngày 28/2/1947, có thể thấy đây là một sự kiện tiêu biểu cho hoạt động tác chiến giao thông của lực lượng kháng chiến tại Quảng Nam – Đà Nẵng trong giai đoạn đầu chống Pháp.

Trước hết, trận đánh thể hiện vai trò của địa hình trong chiến tranh. Tuyến đường đèo hiểm trở đặt ra nhiều khó khăn cho việc cơ động và bảo vệ đoàn xe, đồng thời tạo điều kiện để lực lượng kháng chiến tổ chức các hoạt động phục kích.

Thứ hai, trận đánh phản ánh khả năng thích ứng của một lực lượng còn thiếu thốn về trang bị. Trong hoàn cảnh không có ưu thế về hỏa lực, việc lựa chọn cách đánh phù hợp, phối hợp lực lượng và tận dụng điều kiện địa hình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Thứ ba, sự hỗ trợ của nhân dân trong cuộc hành quân và hoạt động chiến đấu cho thấy mối liên hệ giữa lực lượng vũ trang với địa bàn và cộng đồng dân cư. Những phần lương thực tiếp tế, công việc vận chuyển và sự giúp đỡ tại các vùng căn cứ góp phần duy trì hoạt động của bộ đội trong hoàn cảnh khó khăn.

Dẫu vậy, khi nhìn lại chiến tranh, cần tránh chỉ đánh giá lịch sử bằng số lượng phương tiện bị phá hủy hay số quân thương vong. Những con số là một phần của hồ sơ lịch sử, nhưng không thể diễn tả đầy đủ những gian khổ, mất mát và hậu quả mà chiến tranh để lại cho con người.

Những người lính tham gia trận đánh, những người dân giúp đỡ bộ đội và những người sống trong vùng chiến sự đều là một phần của lịch sử Hải Vân. Không phải tất cả tên tuổi và số phận của họ đều được ghi chép đầy đủ. Vì vậy, việc tìm hiểu các hồi ức, đối chiếu tư liệu và bảo tồn những câu chuyện còn lại có ý nghĩa quan trọng đối với việc gìn giữ ký ức lịch sử.

Con đèo hôm nay và ký ức của một thời lửa đạn

Ngày nay, đèo Hải Vân được biết đến như một trong những cung đường ven biển đẹp của Việt Nam. Tuyến đường hiện đại, đường sắt và hầm xuyên núi giúp việc đi lại giữa Huế và Đà Nẵng thuận lợi hơn nhiều so với trước đây.

Nhưng phía sau cảnh sắc bình yên ấy là một lịch sử dài của những cuộc tranh giành quyền kiểm soát tuyến giao thông chiến lược. Trong kháng chiến chống Pháp, nơi đây từng chứng kiến những cuộc hành quân xuyên rừng, những trận phục kích đoàn xe và những nỗ lực duy trì tuyến tiếp tế giữa các địa bàn chiến trường.

Trận phục kích ngày 28/2/1947 của Tiểu đoàn 19 là một trong những dấu mốc đáng nhớ của giai đoạn ấy. Chiến thắng không chỉ được ghi nhận qua tám xe quân sự bị phá hủy, mà còn qua khả năng tổ chức chiến đấu của một đơn vị trong hoàn cảnh khó khăn và sự đóng góp của nhân dân vào cuộc kháng chiến.

Lịch sử của Hải Vân vì thế không chỉ thuộc về những người đã trực tiếp cầm súng. Đó còn là lịch sử của những người góp sức từ hậu phương, những người dân sống giữa vùng chiến sự và những thế hệ sau tiếp tục gìn giữ ký ức về một thời kỳ nhiều mất mát.

Khi đứng trên đỉnh đèo hôm nay, nhìn xuống biển Đông và những con đường uốn quanh sườn núi, ít ai có thể hình dung hết những gì đã diễn ra tại nơi này gần tám thập niên trước. Nhưng chính những trang sử, những hồi ức của người lính và những di tích còn lại giúp chúng ta hiểu rằng vẻ đẹp hiện tại được đặt bên cạnh một quá khứ không hề bình yên.

Nhắc lại trận đánh Hải Vân năm 1947 không phải để tôn vinh chiến tranh, mà để hiểu rõ hơn những con người đã sống và chiến đấu trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt ấy. Đó cũng là cách để trân trọng hòa bình hôm nay, đồng thời nhắc nhở các thế hệ sau về giá trị của ký ức, sự hy sinh và trách nhiệm gìn giữ lịch sử.