"Dĩ bất biến, ứng vạn biến" và chuyến đi cuối cùng.

1. Trọng trách giữa "ngàn cân treo sợi tóc" Tháng 5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp để đàm phán. Trước khi đi, Bác đã nắm tay cụ Huỳnh Thúc Kháng – một chí sĩ yêu nước có uy tín lừng lẫy – và gửi gắm câu nói nổi tiếng: "Dĩ bất biến, ứng vạn biến" (Lấy cái không thay đổi là độc lập dân tộc để ứng phó với muôn vàn sự thay đổi).

Bà con thời bấy giờ kể lại, dù đã ở tuổi cao sức yếu, cụ Huỳnh vẫn làm việc quên mình. Cụ dùng sự cương trực của mình để dẹp tan những âm mưu phá hoại của các thế lực phản động trong nước, giữ vững sự ổn định cho chính phủ non trẻ.

2. Chuyến kinh lý và lời nhắn nhủ trong khói lửa Đầu năm 1947, khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, cụ Huỳnh được cử đi kinh lý miền Trung với tư cách đại diện Chính phủ. Trong điều kiện kháng chiến gian khổ, cụ không ở những nơi tiện nghi mà cùng ăn, cùng ở với đồng bào, chiến sĩ.

Theo lời kể của ông Nguyễn Vĩnh, dù sức khỏe suy giảm nghiêm trọng do căn bệnh dạ dày hành hạ, cụ Huỳnh vẫn kiên quyết đi thăm các đơn vị bộ đội và nói chuyện với nhân dân Quảng Ngãi. Cụ nói: "Tôi già rồi, không cầm súng được thì tôi dùng tiếng nói để giục giã quốc dân".

3. Hơi thở cuối cùng hướng về Thủ đô Tháng 4/1947, tại huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi, bệnh tình cụ Huỳnh trở nặng. Biết mình không qua khỏi, cụ không yêu cầu thuốc thang đắt tiền mà chỉ lo lắng cho cuộc kháng chiến. Trước khi nhắm mắt, cụ đọc bức thư gửi đồng bào cả nước và gửi điện văn cho Chủ tịch Hồ Chí Minh, khẳng định niềm tin tuyệt đối vào thắng lợi cuối cùng.

Cụ qua đời vào ngày 21/4/1947. Giữa thời điểm "hoa lửa" ấy, sự ra đi của cụ là một tổn thất lớn lao. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết bài văn tế đầy xúc động, gọi cụ là: "Người học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao... Một người đạo đức kèm tài năng, một người yêu nước vì nòi giống".

Mặc dù cụ Huỳnh Thúc Kháng là một nhà nho thủ cựu, nhưng tấm lòng của cụ đối với cách mạng và sự khiêm nhường trước Bác Hồ là một minh chứng đẹp đẽ cho sự đoàn kết dân tộc trong lịch sử Việt Nam.