Di huấn bên sông Bạch Đằng
Cuối thu năm 1300, tại Vạn Kiếp, vua Trần Anh Tông đến thăm vị lão tướng đang hấp hối. Vua cúi xuống, cầm tay ông mà hỏi:
Nếu chẳng may Quốc công mất đi, giặc phương Bắc lại sang xâm lấn thì kế sách làm sao?
Người bệnh chống tay ngồi dậy, giọng khàn đặc nhưng vẫn đanh thép:
Thời bình phải khoan thư sức dân để làm kế sâu gốc bền rễ, đó là thượng sách giữ nước.
Lời trăn trối ấy là của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn - người đã ba lần cầm quân đánh tan đế chế Mông Nguyên hùng mạnh nhất thế giới bấy giờ.
Ông sinh ra trong hoàng tộc nhà Trần, là con của An Sinh Vương Trần Liễu. Thuở cha sắp mất, ông từng được dặn phải báo thù cho cha. Nhưng khi vận nước nằm trong tay, quyền quân quyền nước đều do mình, ông không theo lời cha mà đặt lợi ích quốc gia lên trên thù riêng. Trước những lời can gián của gia nô Dã Tượng, Yết Kiêu rằng làm phản sẽ để tiếng xấu ngàn năm, ông gật đầu cảm phục, gác lại mối hiềm khích năm xưa.
Đế quốc Mông Nguyên khi ấy đã quét sạch châu Á, tràn sang châu Âu, chinh phục bao quốc gia hùng cường. Thế mà Đại Việt nhỏ bé ba lần đứng lên chống trả. Được phong Quốc công Tiết chế, Trần Quốc Tuấn đề ra chiến lược "vườn không nhà trống", tránh chỗ mạnh, đánh chỗ yếu, kết hợp sức mạnh của quân đội và nhân dân để làm tiêu hao lực lượng giặc. Ông còn soạn "Hịch tướng sĩ" khích lệ lòng yêu nước, và cuốn "Binh thư yếu lược" với nguyên tắc "quân cần tinh, không cần nhiều".
Đỉnh cao là trận Bạch Đằng năm 1288. Ông cho đóng hàng nghìn cọc gỗ lớn xuống lòng sông. Khi thủy triều lên, thuyền chiến của giặc tiến sâu vào trận địa. Đến lúc nước rút, toàn bộ thuyền địch mắc cạn vào bãi cọc, quân ta từ nhiều hướng đồng loạt xông lên, tiêu diệt gần hết đạo quân xâm lược. Chủ tướng Thoát Hoan phải chui vào ống đồng trốn chạy về nước. Đại Việt giành trọn độc lập.
Sau khi ông mất, triều đình truy tặng Thái sư Thượng phụ, nhân dân cả nước tôn thờ ông là Đức Thánh Trần. Nhưng hơn cả tước phong, điều còn mãi với hậu thế là lời dặn trước lúc lâm chung - một bài học giữ nước sâu sắc cho mọi triều đại: muốn đất nước vững bền, trước hết phải khoan thư sức dân. Dân là gốc, có dân là có nước.
