Di sản văn hóa phi vật thể : bài hát “Tiến quân ca- Quốc ca Việt Nam”của nhạc sĩ Văn Cao tròn 70 năm
Tháng 10 này, nhân dân cả nước và nhân dân Thủ đô Hà Nội đang hân hoan, vui mừng chào đón kỷ niệm 60 năm ngày giải phóng Thủ đô (10/10/1954- 10/10/2014). Bài hát Tiến về Hà Nội của tác giả Văn Cao là ca khúc hay nhất viết về sự kiện Giải phóng Thủ đô. 65 năm trôi qua, những lời ca hào hùng, lãng mạn thể hiện nguyện vọng, khát khao của mọi người dân vẫn được hát vang đầy tự hào trong ngày lễ lớn.“Trùng trùng quân đi như sóng/ Lớp lớp đoàn quân tiến về, Chúng ta đi nghe vui lúc quân thù đầu hàng, cờ ngày nào tung bay trên phố/ Trùng trùng say trong câu hát, lấp lánh lưỡi lê sáng ngời/ Chúng ta đem vinh quang sức dân tộc trở về/Cả cuộc đời tươi vui về đây.Năm cửa ô đón mừng đoàn quân tiến về/ Như đài hoa đón mừng nở năm cánh đào, chảy dòng sương sớm long lanh/Chúng ta ươm lại hoa sắc hương say ngày xa/ Ôi phố phường Hà Nội xưa yêu dấu/Những bông hoa ngày mai đón tương lai vào tay/ Những xuân đời mỉm cười vui hát lên/Khi đoàn quân tiến về là đêm tan dần/Như mùa xuân xuống cạnh đường nghe gió về/Hà Nội bừng tiến quân ca.”
Cũng trong tháng 10 này, còn có một sự kiện nữa: ca khúc "Tiến quân ca”(sau này là Quốc ca của Việt Nam) do nhạc sĩ Văn Cao sáng tác từ tháng 10-1944 vừa tròn 70 tuổi. 70 năm qua, ca khúc Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao đã đồng hành với toàn dân tộc. Bài hát của ông đã vang lên ở tất cả các sự kiện lịch sử trọng đại của cách mạng Việt Nam. Tầng tầng, lớp lớp người Việt Nam, già trẻ, trai gái, trong nước và ngoài nước đều hát ca khúc này như một biểu tượng linh thiêng về Tổ quốc, rồi trở thành Quốc ca của Việt Nam. Bởi vậy có thể coi "Tiến quân ca” là một "báu vật tinh thần”- một di sản văn hóa phi vật thể đặc biệt của toàn dân tộc Việt Nam.Tuy nhiên, ít người biết, khi sáng tác ca khúc này vào tháng 10-1944 Văn Cao mới bước vào tuổi 21. Theo nhà văn Nghiêm Bằng - con trai thứ của nhạc sĩ Văn Cao thì sinh thời, mỗi khi bài "Tiến quân ca” vang lên, Văn Cao thường nghĩ đến người bạn, người anh và cũng là người lãnh đạo đầu tiên, trực tiếp giác ngộ ông vào Việt Minh hồi năm 1944 tại Hà Nội. Người đó là Vũ Quý (còn gọi là Quý đen) - một huấn luyện viên bơi lội, xưa từng huấn luyện ông trong hoạt động thể thao tại Hải Phòng, lúc anh đang là lãnh đạo (cùng với các vị Lê Quang Đạo, Nguyễn Văn Trân…) trong Ban cán sự thành phố Hà Nội (nay gọi là Thành ủy). Ông Vũ Quý đã không giao bất kỳ khẩu súng nào cho Văn Cao hoạt động, lại chính thức giao nhiệm vụ cho ông sáng tác ngay một bài hát để hát trong ngày ra đời sắp tới của một đội quân vũ trang khóa quân chính kháng Nhật trên chiến khu Trần Hưng Đạo tại Việt Bắc. Chính ông Vũ Qúy đã khuyến khích Văn Cao viết những ca khúc yêu nước trước đó như: "Đống Đa”, "Thăng Long hành khúc”, "Tiếng rừng”…Tháng 9-1944, nhạc sĩ Văn Cao nhận lời Vũ Quý và ngay hôm đó chính thức gia nhập Việt Minh, bắt tay vào việc sáng tác ngay một bài hát với thể loại hành khúc của một đội quân, khác với những ca khúc trữ tình ông thường quen sáng tác mỗi khi có xúc cảm trong tâm hồn..jpg)
Nhạc sỹ Văn Cao và con trai ông- nhà văn Nghiêm Bằng (chụp năm 1993).Nhạc sĩ Văn Cao đã viết: “Tôi chưa được cầm một khẩu súng, chưa được gia nhập đội vũ trang nào, tôi chỉ biết đang làm một bài hát. Tôi chưa được biết chiến khu, chỉ biết những con đường ga, đường Hàng Bông, đường Bờ Hồ theo thói quen tôi đi. Tôi chưa gặp các chiến sĩ cách mạng của chúng ta trong khóa quân chính đầu tiên ấy để biết họ hát như thế nào”. Trên căn gác nhỏ ở phố Nguyễn Thượng Hiền, Hà Nội, Văn Cao thấy mình như đang “sống ở một khu rừng nào đó trên kia, trên Việt Bắc”, ông đã viết nên những giai điệu và ca từ của Tiến quân ca . Một giai điệu trong ông bỗng dâng trào và hòa quyện cùng lời ca như bật ra: "Đoàn quân Việt Minh đi/ Chung lòng cứu quốc/ Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa…”. Và ngọn cờ đỏ sao vàng bay giữa màu xanh của núi rừng. Nhịp điệu ngân dài của bài hát, mở đầu cho một tiếng cồng vang vọng: "Đoàn quân Việt Minh đi/ Sao vàng phấp phới/ Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than…”. Để kết thúc cùng với tiếng thét ở đoạn cao trào, mang dấu ấn từ "Thăng Long hành khúc ca”, một bài ca yêu nước ông đã từng sáng tác trước đó, ông tiếp tục: "Tiến lên! Cùng thét lên!/ Chí trai là nơi đây ước nguyền!” … "Và bài hát đã xong. Tôi nhớ lại nụ cười hài lòng của đồng chí Vũ Quý. Da mặt anh đen sạm. Đôi mắt và nụ cười của anh lấp lánh”- Văn Cao viết trong nhật ký của mình. Đó là vào một ngày cuối tháng 10-1944, những giai điệu và ca từ của Tiến quân ca đã hoàn thành. Ca khúc Tiến quân ca đã ra đời dưới sự chứng kiến của ông Vũ Quý..jpg)
Di cảo của nhạc sĩ Văn Cao.Nhạc sỹ Văn Cao không ngờ rằng chỉ một thời gian ngắn sau, lần đầu tiên vào ngày 17-8-1945, khi diễn ra cuộc mít-tinh của công chức Hà Nội, bài hát Tiến quân ca được hàng ngàn người hòa nhịp cất cao tiếng hát trước Quảng trường Nhà hát Lớn.Nhạc sĩ Văn Cao đã kể lại những kỷ niệm của buổi hôm đó trong Nhật ký: “Bài Tiến quân ca đã nổ như một trái bom. Nước mắt tôi trào ra. Chung quanh tôi, hàng ngàn giọng hát cất vang lên theo những đoạn sôi nổi. Ở những cánh tay áo mọi người, những băng cờ đỏ sao vàng đã thay những băng vàng của chính phủ Trần Trọng Kim. Trong một lúc, những tờ bướm in Tiến quân ca được phát cho từng người trong hàng ngũ các công chức dự mít-tinh. Tôi đã đứng lẫn vào đám đông quần chúng trước cửa Nhà hát Lớn. Tôi đã nghe giọng hát quen thuộc của bạn tôi, anh Ph.D. qua loa phóng thanh. Anh là người đã buông lá cờ đỏ sao vàng trên kia và xuống cướp loa phóng thanh hát. Con người trầm lặng ấy đã có sức hát hấp dẫn hàng vạn quần chúng ngày hôm đó, cũng là người hát trước quần chúng lần đầu tiên, và cũng là một lần duy nhất”.Lần thứ hai, trong cuộc mít-tinh vào ngày 19-8, hàng ngàn người và các em thiếu nhi cùng hát Tiến quân ca. “Hàng chục ngàn giọng hát cất lên, thét lên tiếng căm thù vào mặt bọn đế quốc với sự hào hùng chiến thắng của cách mạng”, nhạc sỹ Văn Cao đã viết như vậy. Bài hát Tiến quân ca của Văn Cao đã ra đời trong hoàn cảnh như thế, đánh dấu một “buổi bình minh mới” của đất nước ta.
Quảng trường Nhà hát lớn nơi diễn ra mít tinh phát động Khởi nghĩa giành chính quyền ngày 19-8-1945, cả nghin người đã hát vang “Tiến quân ca” của nhạc sĩ Văn Cao."Tiến quân ca” đã tròn 70 tuổi và đã 19 năm nhạc sĩ Văn Cao mãi mãi đi xa, thì những ký ức về Văn Cao cùng bản hùng ca bất tử này vẫn còn sống mãi với non sông Việt Nam.Ngày 16-8-1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp chọn Quốc ca cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong dịp Đại hội Quốc dân đồng bào họp ở Tân Trào (Tuyên Quang) chuẩn bị cuộc tổng khởi nghĩa. Lúc đó có 3 ca khúc được đưa ra lựa chọn là "Tiến quân ca”, "Chiến sĩ Việt Minh” (sau đổi thành Chiến sĩ Việt Nam) của Văn Cao và ca khúc "Diệt phát xít” của Nguyễn Đình Thi, Bác Hồ đã chọn "Tiến quân ca”. Đến Quốc hội khóa I năm 1946, "Tiến quân ca” đã chính thức trở thành Quốc ca của nước Việt Nam cho đến ngày hôm nay.
Bản nhạc Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao.Năm 1955, Quốc hội đã mời nhạc sĩ Văn Cao tham gia sửa chữa một số chỗ về phần lời. Theo đó, câu "Thề phanh thây uống máu quân thù!” dù rất đúng với hoàn cảnh lúc đó có tới 2 triệu người chết đói nhưng chính Văn Cao cũng thống nhất sửa lại là: "Vì nhân dân chiến đấu không ngừng!”. Sau này, có một vài câu bị sửa khiến nhạc sĩ Văn Cao không được ưng ý lắm. Nhưng đúng như tâm niệm của Văn Cao lúc cuối đời, "dù sao Tiến quân ca cũng chẳng phải là của riêng tôi, nó đã là của một dân tộc Việt Nam độc lập kể từ Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 đến nay”.Sinh thời, nhạc sĩ Phạm Duy đánh giá "Tiến quân ca” là một trong những bài hùng ca hay nhất của tân nhạc Việt. Ông khẳng định rằng Văn Cao "là người đẻ ra loại hùng ca Việt Nam” dù loại nhạc này đã được Thẩm Oánh, Hoàng Quý hay Lưu Hữu Phước có công khai phá, nhưng thật là "Việt Nam” thì phải là Văn Cao với các tác phẩm như "Tiến quân ca”, "Chiến sĩ Việt Nam” và "Bắc Sơn”.Còn nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam đã rất tự hào: "Có thể khẳng định, Quốc ca đã trở thành một phần giá trị tinh thần song hành cùng lịch sử dân tộc gần 70 năm qua. Quốc ca là quốc hồn, quốc túy, là tinh thần dân tộc được kết tinh qua giai điệu, lời ca. Âm nhạc ấy, được bao thế hệ người dân Việt Nam hát vang đầy tự hào, đặc biệt là chiến sĩ đồng bào đã đi qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, từng hát, từng nâng niu trân trọng như một vật báu của dân tộc”.Tiến quân ca- Quốc ca của nhạc sỹ Văn Cao đã và sẽ mãi mãi ngân vang cùng mọi trái tim người Việt Nam như một lời thề linh thiêng với non sông, Tổ quốc.
Nhạc sỹ Văn Cao và con trai ông- nhà văn Nghiêm Bằng (chụp năm 1993).Nhạc sĩ Văn Cao đã viết: “Tôi chưa được cầm một khẩu súng, chưa được gia nhập đội vũ trang nào, tôi chỉ biết đang làm một bài hát. Tôi chưa được biết chiến khu, chỉ biết những con đường ga, đường Hàng Bông, đường Bờ Hồ theo thói quen tôi đi. Tôi chưa gặp các chiến sĩ cách mạng của chúng ta trong khóa quân chính đầu tiên ấy để biết họ hát như thế nào”. Trên căn gác nhỏ ở phố Nguyễn Thượng Hiền, Hà Nội, Văn Cao thấy mình như đang “sống ở một khu rừng nào đó trên kia, trên Việt Bắc”, ông đã viết nên những giai điệu và ca từ của Tiến quân ca . Một giai điệu trong ông bỗng dâng trào và hòa quyện cùng lời ca như bật ra: "Đoàn quân Việt Minh đi/ Chung lòng cứu quốc/ Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa…”. Và ngọn cờ đỏ sao vàng bay giữa màu xanh của núi rừng. Nhịp điệu ngân dài của bài hát, mở đầu cho một tiếng cồng vang vọng: "Đoàn quân Việt Minh đi/ Sao vàng phấp phới/ Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than…”. Để kết thúc cùng với tiếng thét ở đoạn cao trào, mang dấu ấn từ "Thăng Long hành khúc ca”, một bài ca yêu nước ông đã từng sáng tác trước đó, ông tiếp tục: "Tiến lên! Cùng thét lên!/ Chí trai là nơi đây ước nguyền!” … "Và bài hát đã xong. Tôi nhớ lại nụ cười hài lòng của đồng chí Vũ Quý. Da mặt anh đen sạm. Đôi mắt và nụ cười của anh lấp lánh”- Văn Cao viết trong nhật ký của mình. Đó là vào một ngày cuối tháng 10-1944, những giai điệu và ca từ của Tiến quân ca đã hoàn thành. Ca khúc Tiến quân ca đã ra đời dưới sự chứng kiến của ông Vũ Quý.Di cảo của nhạc sĩ Văn Cao.Nhạc sỹ Văn Cao không ngờ rằng chỉ một thời gian ngắn sau, lần đầu tiên vào ngày 17-8-1945, khi diễn ra cuộc mít-tinh của công chức Hà Nội, bài hát Tiến quân ca được hàng ngàn người hòa nhịp cất cao tiếng hát trước Quảng trường Nhà hát Lớn.Nhạc sĩ Văn Cao đã kể lại những kỷ niệm của buổi hôm đó trong Nhật ký: “Bài Tiến quân ca đã nổ như một trái bom. Nước mắt tôi trào ra. Chung quanh tôi, hàng ngàn giọng hát cất vang lên theo những đoạn sôi nổi. Ở những cánh tay áo mọi người, những băng cờ đỏ sao vàng đã thay những băng vàng của chính phủ Trần Trọng Kim. Trong một lúc, những tờ bướm in Tiến quân ca được phát cho từng người trong hàng ngũ các công chức dự mít-tinh. Tôi đã đứng lẫn vào đám đông quần chúng trước cửa Nhà hát Lớn. Tôi đã nghe giọng hát quen thuộc của bạn tôi, anh Ph.D. qua loa phóng thanh. Anh là người đã buông lá cờ đỏ sao vàng trên kia và xuống cướp loa phóng thanh hát. Con người trầm lặng ấy đã có sức hát hấp dẫn hàng vạn quần chúng ngày hôm đó, cũng là người hát trước quần chúng lần đầu tiên, và cũng là một lần duy nhất”.Lần thứ hai, trong cuộc mít-tinh vào ngày 19-8, hàng ngàn người và các em thiếu nhi cùng hát Tiến quân ca. “Hàng chục ngàn giọng hát cất lên, thét lên tiếng căm thù vào mặt bọn đế quốc với sự hào hùng chiến thắng của cách mạng”, nhạc sỹ Văn Cao đã viết như vậy. Bài hát Tiến quân ca của Văn Cao đã ra đời trong hoàn cảnh như thế, đánh dấu một “buổi bình minh mới” của đất nước ta.Quảng trường Nhà hát lớn nơi diễn ra mít tinh phát động Khởi nghĩa giành chính quyền ngày 19-8-1945, cả nghin người đã hát vang “Tiến quân ca” của nhạc sĩ Văn Cao."Tiến quân ca” đã tròn 70 tuổi và đã 19 năm nhạc sĩ Văn Cao mãi mãi đi xa, thì những ký ức về Văn Cao cùng bản hùng ca bất tử này vẫn còn sống mãi với non sông Việt Nam.Ngày 16-8-1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp chọn Quốc ca cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong dịp Đại hội Quốc dân đồng bào họp ở Tân Trào (Tuyên Quang) chuẩn bị cuộc tổng khởi nghĩa. Lúc đó có 3 ca khúc được đưa ra lựa chọn là "Tiến quân ca”, "Chiến sĩ Việt Minh” (sau đổi thành Chiến sĩ Việt Nam) của Văn Cao và ca khúc "Diệt phát xít” của Nguyễn Đình Thi, Bác Hồ đã chọn "Tiến quân ca”. Đến Quốc hội khóa I năm 1946, "Tiến quân ca” đã chính thức trở thành Quốc ca của nước Việt Nam cho đến ngày hôm nay.Bản nhạc Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao.Năm 1955, Quốc hội đã mời nhạc sĩ Văn Cao tham gia sửa chữa một số chỗ về phần lời. Theo đó, câu "Thề phanh thây uống máu quân thù!” dù rất đúng với hoàn cảnh lúc đó có tới 2 triệu người chết đói nhưng chính Văn Cao cũng thống nhất sửa lại là: "Vì nhân dân chiến đấu không ngừng!”. Sau này, có một vài câu bị sửa khiến nhạc sĩ Văn Cao không được ưng ý lắm. Nhưng đúng như tâm niệm của Văn Cao lúc cuối đời, "dù sao Tiến quân ca cũng chẳng phải là của riêng tôi, nó đã là của một dân tộc Việt Nam độc lập kể từ Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 đến nay”.Sinh thời, nhạc sĩ Phạm Duy đánh giá "Tiến quân ca” là một trong những bài hùng ca hay nhất của tân nhạc Việt. Ông khẳng định rằng Văn Cao "là người đẻ ra loại hùng ca Việt Nam” dù loại nhạc này đã được Thẩm Oánh, Hoàng Quý hay Lưu Hữu Phước có công khai phá, nhưng thật là "Việt Nam” thì phải là Văn Cao với các tác phẩm như "Tiến quân ca”, "Chiến sĩ Việt Nam” và "Bắc Sơn”.Còn nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam đã rất tự hào: "Có thể khẳng định, Quốc ca đã trở thành một phần giá trị tinh thần song hành cùng lịch sử dân tộc gần 70 năm qua. Quốc ca là quốc hồn, quốc túy, là tinh thần dân tộc được kết tinh qua giai điệu, lời ca. Âm nhạc ấy, được bao thế hệ người dân Việt Nam hát vang đầy tự hào, đặc biệt là chiến sĩ đồng bào đã đi qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, từng hát, từng nâng niu trân trọng như một vật báu của dân tộc”.Tiến quân ca- Quốc ca của nhạc sỹ Văn Cao đã và sẽ mãi mãi ngân vang cùng mọi trái tim người Việt Nam như một lời thề linh thiêng với non sông, Tổ quốc.
