DI TÍCH CẤM AN SƠN - NƠI THÀNH LẬP ỦY BAN KHỞI NGHĨA HOÀI NHƠN NĂM 1945
Cấm An Sơn nơi đây là một động cát dài khoảng hơn 1km, trên đó có một số loài cây mọc dày đặc, tạo thành một khu rừng tự nhiên nằm bên bờ Bắc dòng suối Lò Giấy. Theo quy ước “bất thành văn” của người dân địa phương từ xa xưa, không ai được chặt phá cây cối. Chính vì vậy, từ Cấm An Sơn được đặt tên cho khu rừng này. Lợi dụng địa hình hẻo lánh, hiểm trở, ít người qua lại, địch khó phát hiện nên chọn Cấm An Sơn là nơi nuôi dưỡng và che chở cho cách mạng Hoài Nhơn trong những ngày đầu kháng chiến ch
Đầu tháng 3/1941, mâu thuẫn Nhật - Pháp lên tới tột đỉnh, đêm ngày 09 tháng 3 năm 1945, phát xít Nhật đã tiến hành cuộc đảo chính Pháp, chiếm Đông Dương. Trước tình hình đó, Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã ra chỉ thị Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta. Ngày 13 tháng 8 năm 1945, tại Tân Trào đã diễn ra Đại hội quốc dân toàn quốc chuẩn bị Tổng khởi nghĩa. Nguyễn Ái Quốc gửi thư kêu gọi Nhân dân “hãy đứng lên, đem sức ta mà giải phóng cho ta”.
Cả nước sôi sục khí thế cách mạng. Ở Hoài Nhơn, thi hành chủ trương của Ủy ban vận động cứu quốc cấp Tỉnh, tháng 4/1945, đã mở cuộc họp thành lập Ủy ban vận động cứu quốc Hoài Nhơn, đến tháng 7/1945, Ủy ban vận động cứu quốc Hoài Nhơn chuyển về Cấm An Sơn (Hoài Châu) để chuẩn bị tổng khởi nghĩa.
Đêm 13/8/1945, Trung ương lập Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc, Ủy ban khởi nghĩa đã ra “Quân lệnh số 1”, hạ lệnh tổng khởi nghĩa.
Chấp hành “Quân lệnh số 1”, ngày 18/8/1945 tại An Sơn, Ủy ban Vận động cứu quốc tỉnh đã tổ chức cuộc họp bất thường, quyết định thành lập Ủy ban khởi nghĩa và chuyển Ủy ban Vận động cứu quốc các cấp thành Ủy ban Khởi nghĩa. Cuộc họp còn chủ trương cử người thăm dò phản ứng của quân Nhật, cử người đi Quảng Ngãi để liên lạc với du kích Ba Tơ và Việt minh Quảng Ngãi.
Ngày 19 tháng 8 năm 1945, tại Cấm An Sơn, Ủy ban vận động cứu quốc Hoài Nhơn tổ chức cuộc họp mở rộng, quyết định chuyển thành Ủy ban khởi nghĩa do đồng chí Trịnh Hồng Kỳ làm trưởng ban; chọn một số đơn vị tự vệ sắt các làng để lập đại đội tự vệ sắt tập trung đầu tiên của huyện; ra lệnh giới nghiêm, bắt một số tên tay sai Nhật có nhiều nợ máu, tất cả khẩn trương chờ lệnh cướp chính quyền của tỉnh; chọn khu vực Cấm An Sơn làm địa điểm hội họp bí mật của Ủy ban khởi nghĩa Hoài Nhơn và là bãi tập luyện quân sự, luyện tập võ cổ truyền chuẩn bị tổng khởi nghĩa cướp chính quyền năm 1945.
Ngày 22 đến ngày 26 tháng 8 năm 1945, thực hiện chủ trương của Ủy ban khởi nghĩa của tỉnh, Ủy ban khởi nghĩa Hoài Nhơn phát động quần chúng xuống đường biểu tình thị ủy ở nhiều nơi. Ngày 26/8/1945, Ủy ban khởi nghĩa Hoài Nhơn huy động trên 15.000 quần chúng biểu tình vũ trang trên toàn huyện, sau khi tuần hành qua các địa phương, đoàn biểu tình tập trung về bãi cát An Sơn. Trước khí thế sôi nổi của quần chúng, tối ngày 26/8/1945, một trung đội lính bảo an đóng tại Tam Quan đã tháo chạy về Bồng Sơn. Lực lượng tự vệ và nhân dân ra chặn tước vũ khí, thu được 20 khẩu súng và một số quân dụng.
Ngày 27 tháng 8 năm 1945, Ủy ban khởi nghĩa Hoài Nhơn đã huy động 3.000 quần chúng, cướp chính quyền tại Nha bang tá Tam Quan, tuyên bố xóa bỏ ngụy quyền, thành lập Ủy ban cách mạng lâm thời thị trấn Tam Quan, do đồng chí Lê Lăng làm chủ tịch.
Ngày 29 tháng 8 năm 1945, Ủy ban khởi nghĩa Hoài Nhơn huy động trên 8.000 quần chúng do đồng chí Trịnh Hồng Kỳ chỉ huy đã rầm rộ kéo về phủ đường và đồn Bồng Sơn để chiếm các công sở và phá bưu điện, trạm xá… của Nhật, thu hơn 100 khẩu súng. Tri phủ Nguyễn Trà xin đầu hàng, chuyển giao chính quyền, nộp toàn bộ hồ sơ, con dấu, bản kiểm kê tài sản.
Hơn 01 tuần lễ (từ ngày 21 đến ngày 29 tháng 8 năm 1945), Nhân dân Hoài Nhơn đã nổi dậy khởi nghĩa giành toàn bộ chính quyền về tay Nhân dân. Trước khí thế cách mạng của quần chúng, ngày 3 tháng 9 năm 1945, tại sân vận động Tam Quan, hàng vạn đồng bào trong toàn huyện họp mitinh chào mừng lễ thành lập Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời phủ Hoài Nhơn.
Cấm An Sơn trong những ngày cách mạng Tháng Tám hào hùng của dân tộc, là mảnh đất nuôi dưỡng và che chở cho cách mạng Hoài Nhơn trong những ngày đầu kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Để ghi dấu sự kiện lịch sử đấu tranh của quần chúng Nhân dân Hoài Nhơn dưới sự lãnh đạo của Đảng, năm 1995, chính quyền địa phương đã đầu tư kinh phí xây dựng bia tưởng niệm Di tích lịch sử Cấm An Sơn. Đến năm 2005, UBND tỉnh Bình Định chính thức công nhận Cấm An Sơn là di tích lịch sử cấp tỉnh. Hiện nay di tích lịch sử Cấm An Sơn được đưa vào quy hoạch, tiếp tục đầu tư xây dựng xứng tầm với truyền thống lịch sử cách mạng hào hùng và những cống hiến, hy sinh vẻ vang của biết bao thế hệ cán bộ, đảng viên, chiến sĩ và đồng bào trên quê hương Hoài Nhơn nói chung và Hoài Châu thành đồng nói riêng.
