DI TÍCH ĐỊA ĐIỂM LƯU NIỆM CUỘC BIỂU TÌNH NĂM 1931 TẠI CÂY SỐ 7 TÀI LƯƠNG

Hoài Nhơn, mảnh đất có bề dày lịch sử, có truyền thống yêu nước, là cái nôi của phong trào cách mạng. Trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nhân dân Hoài Nhơn luôn nêu cao tinh thần yêu nước, ý chí cách mạng kiên cường, vượt qua gian khổ hy sinh, bám đất, bám làng, anh dũng chiến đấu chống thực dân, đế quốc xâm lược và tay sai, lập nên nhiều chiến công hiển hách.

Ngày 03/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, mở ra bước ngoặc lịch sử đối với phong trào cách mạng nước ta. Vừa mới thành lập, Đảng ta lập tức phát động quần chúng mở những đợt tiến công với quy mô toàn quốc vào kẻ thù chính là thực dân Pháp và tay sai phong kiến. Đầu năm 1930, tại vườn nhà đồng chí Tôn Chất ở Cửu Lợi, trước sự chứng kiến của đồng chí Nguyễn Du - phái viên của Thành ủy Sài Gòn - Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của Hoài Nhơn được thành lập. Chi bộ gồm 5 đảng viên: Nguyễn Trân, Huỳnh Triếp, Đoàn Tính, Tôn Chất, Cao Thành, đồng chí Nguyễn Trân được bầu làm Bí thư. Sau khi được thành lập, Chi bộ Cửu Lợi đã đề ra chương trình hành động là tăng cường phát triển cơ sở Đảng rộng khắp trong toàn huyện. Tháng 10/1930, Chi bộ bắt liên lạc với xứ ủy Trung Kỳ tại Sa Huỳnh, Quảng Ngãi, lúc này, toàn huyện đã thành lập được 6 chi bộ với 22 đảng viên. Cũng trong thời gian này, do yêu cầu phát triển của phong trào cách mạng cần có sự lãnh đạo tập trung trong toàn huyện, Huyện ủy lâm thời Đảng bộ Cộng sản Hoài Nhơn được thành lập. Ban Chấp hành Huyện ủy gồm các đồng chí: Nguyễn Trân, Huỳnh Triếp, Đoàn Tính, Tôn Chất, Cao Thành. Đồng chí Nguyễn Trân được bầu làm bí thư, mỗi Huyện ủy viên được phân công chỉ đạo phong trào 1 tổng. Đây là một Đảng bộ cấp huyện đầu tiên của tỉnh có số đảng viên đông nhất và có tổ chức mạnh mẽ nhất của phong trào cách mạng Bình Định trong những năm 1930 – 1931.

Hưởng ứng lời kêu gọi của Trung ương Đảng, Đảng bộ Hoài Nhơn đã tích cực tham gia đấu tranh ủng hộ phong trào Xô Viết - Nghệ Tĩnh. Đảng bộ đã thể hiện rõ năng lực lãnh đạo cách mạng và tinh thần dũng cảm trong đấu tranh, biết sáng tạo ra nhiều hình thức đấu tranh thích hợp, huy động được đông đảo quần chúng lao động tham gia phong trào.

Trong những năm 1930-1931, phong trào đấu tranh chính trị liên tục phát triển lan rộng, đều khắp ở Hoài Nhơn và tỉnh Bình Định đã làm cho nhà cầm quyền Pháp và tay sai Phong kiến vô cùng hoang mang, lo sợ tìm mọi cách đối phó. Chúng tập trung huy động các lực lượng đánh phá ác liệt các phong trào đấu tranh của quần chúng nhân dân, lập thêm đồn bót mới, gấp rút xây dựng hệ thống điếm canh trên tất cả các tuyến đường liên hương trong toàn huyện; mở nhiều đợt càn quét, truy lùng, bắt cán bộ cốt cán của ta... Trước tình hình đó, Đảng bộ huyện Hoài Nhơn đã kịp thời đưa ra những quyết sách đúng đắn, lãnh đạo phong trào đấu tranh cách mạng tiếp tục phát triển mạnh mẽ.

Tháng 7 năm 1931, thực hiện chủ trương ủng hộ và đoàn kết với phong trào cách mạng của nhân dân Quảng Ngãi và phong trào Xô Viết - Nghệ Tĩnh của xứ ủy Trung Kỳ, Đảng bộ Hoài Nhơn đã họp bàn tổ chức một cuộc vận động lớn kêu gọi nhân dân xuống đường đấu tranh. Kế hoạch được thiết lập chặt chẽ từ việc huy động lực lượng đấu tranh, bố trí lực lượng bảo vệ, phân công cán bộ chỉ huy các đoàn biểu tình, chỉ định cán bộ thoát ly để lãnh đạo phong trào khi địch khủng bố, lập các chi bộ dự bị, khẩu hiệu đấu tranh…Tuy đã được chuẩn bị chặt chẽ, song ngay từ đầu cuộc đấu tranh liên tỉnh của Bình Định - Phú Yên bị đàn áp khốc liệt khiến cuộc biểu tình ở Hoài Nhơn đứng trước tình thế khó khăn, bất lợi. Vì thế ngày 20/7/1931 Huyện ủy Hoài Nhơn đã tổ chức cuộc họp bất thường tại nhà đồng chí Nguyễn Ngan ở Dĩnh Thạnh (Tam Quan Bắc ngày nay) quyết định huy động quần chúng xuống đường đấu tranh sớm hơn thời điểm dự định. Từng chi bộ huy động đông đảo lực lượng quần chúng tại địa phương tham gia, Tự vệ đỏ là lực lượng bảo vệ, 7 đảng viên được phân công chỉ đạo từng cánh. Đoàn biểu tình được tổ chức thành nhiều cánh xuất phát từ các hướng khác nhau rồi tiến về hợp điểm tại Tài Lương, sau đó từ Tài Lương kéo về phủ đường Bồng Sơn đấu tranh. Để ngăn chặn địch từ Quảng Ngãi vào, Chi bộ phía Bắc cho 1 tổ Tự vệ đỏ chốt tại đèo Bình Đê; từ Bồng Sơn, Chi bộ phía Nam cử 1 tổ Tự vệ đỏ chốt ở km số 6.

Cánh thứ nhất gồm nhân dân các làng Cửu Lợi, An Thái, Tăng Long, Đại Hóa, Trung Trinh, Bình Ninh do đồng chí Huỳnh Triếp chỉ huy, tập trung tại cầu Ông Rãi (An Thái – Tam Quan) dẫn đầu cánh này là lá cờ đỏ búa liềm do đồng chí Ngô Lâm giương cao có tổ Tự vệ đỏ bảo vệ. Theo sau là đội ngũ chỉnh tề, rầm rộ tiến ra Quốclộ I. Khi cánh thứ nhất tiến ra đến quán ông Chư (Phụng Du, Hoài Hảo) thì chạm mặt đội lính khố xanh do tên Đồn trưởng Bồng Sơn là Hô-Nhe chỉ huy có tên tri phủ Nguyễn Khoa Nghi đi cùng. Chúng chặn đoàn biểu tình và ra lệnh giải tán, đồng thời, chĩa súng uy hiếp quần chúng. Bất chấp sự đe dọa, đoàn biểu tình vẫn hiên ngang tiến lên, hô vang khẩu hiệu “Đả đảo Đế quốc Nam triều”, “Phản đối bắn giết nhân dân Nghệ Tĩnh - Quảng Ngãi”. Địch hoảng sợ, bắn xối xả vào đoàn biểu tình, đồng chí Võ Tế và đồng chí Huỳnh Đôn Mậu hy sinh tại chỗ, hai đồng chí Đinh Thứ và Lê Quyết bị thương nặng sau đó hy sinh. Đoàn biểu tình với khí thế sục sôi, tiếp tục tiến lên về phía trước, hướng thẳng về thôn Tài Lương.

Cánh thứ hai gồm nhân dân các làng Dĩnh Thạnh, Huân Công, Lộc An, Hảo Thiện, Trường Xuân, Chương Hòa, Quy Thuận do đồng chí Cao Thành chỉ huy. Trong cánh này có bộ phận nhân dân của các làng thuộc Tam Quan Bắc do đồng chí Lê Khâm lãnh đạo, dẫn đầu là đồng chí Trần Phú tay cầm cờ đỏ búa liềm, tập trung tại bờ cao ở Dĩnh Thạnh kéo ra Chương Hòa để hợp điểm với nhân dân các làng thuộc Hoài Châu Bắc ngày nay. Khí thế bừng bừng của đoàn biểu tình khiến bọn Lý trưởng các làng Hảo Thiện, Dĩnh Thạnh, Lộc An hoảng sợ chạy trốn, tên Hương kiểm Huân Công vội vã chạy báo cho Lý trưởng xong chui trốn vào ruộng lát, Lý trưởng Huân Công dẫn đầu đoàn phu ra đầu làng chặn đoàn biểu tình, y nắm cán cờ của đồng chí Trần Phú dằn xuống, chặn đường đòi đoàn biểu tình giải tán và đe dọa sẽ báo quan phủ. Đồng chí Trần Phú giữ vững cờ và tiến lên, Tổ tự vệ xông tới gạt tên Lý trưởng ra, tất cả đoàn phu hốt hoảng bỏ chạy, tên Lý trưởng vẫn ngoan cố gây xô xát, y đã bị đâm trọng thương và chết sau đó. Đoàn biểu tình xông lên đốt chòi canh, phá hàng rào và tiếp tục hành trình.

Cánh thứ ba có lực lượng đông nhất, gồm nhân dân các làng Hy Văn, Hy Tường, Hy Thế, Châu Đê, Quy Thuận, An Sơn, Thành Sơn do đồng chí Võ Tri chỉ huy tập hợp ở Đồng Lăng (Túy Thạnh) đi qua đập bà Quyến, đồng Tăng Ma, tiến theo đường Hàng Tổng vào Chợ Cát để đến Tài Lương, cầm cờ dẫn đầu là đồng chí Nguyễn Hoàng (Phú Nông), tự vệ bảo vệ lá cờ là 2 đồng chí Trịnh Hồng Kỳ và Nguyễn Hưng. Đã có sự hướng dẫn, tổ chức từ trước của đảng viên Cự Lễ, khi đoàn biểu tình đi qua các làng Phú Mỹ, Tân Bình, Phú Lương, Phú Thọ, Cự Lễ, Cự Nghi, Tấn Thạnh, Phụng Du, nhân dân nô nức tham gia, đoàn biểu tình mỗi lúc một đông, dọc đường quần chúng phá sạch, đốt trụi hệ thống điếm canh, chòi gác của địch.

Một cánh khác gồm nhân dân các làng Tài Lương, Ngọc An, Trường Lâm cũng tổ chức thành đội ngũ, kéo đến địa điểm tập trung. Đoàn biểu tình hơn 3.000 người từ các hướng bừng bừng sôi sục tiến về phủ đường Bồng Sơn hướng theo lá cờ búa liềm do đồng chí Huỳnh Lịch giương cao, hàng ngũ trật tự, khí thế rầm rộ, trống thúc liên hồi, đuốc sáng rực trời làm náo động cả huyện. Đoàn biểu tình tiến đến đâu đều trấn áp đoàn phu, đốt trụi các điếm canh dọc đường. Tại Tam Quan, đã bắt được Chánh tổng An Sơn, tên là Chiến Quảng đang trên đường chạy về Bồng Sơn trình báo. Tổ tự vệ đỏ phía Nam do đồng chí Trần Quang Khanh chỉ huy, huy động nhân dân chặt cây mù u làm vật cản trên Quốc lộ 1 để ngăn địch ở km số 6, Tài Lương, và đốt cháy 1 ô tô của đồn Bồng Sơn.

Khoảng 1h30 sáng ngày 23/7/1931, khi đoàn biểu tình kéo đến Cây số 7 Tài Lương thì bị binh lính địch chặn lại, đơn vị này vừa được điều động từ Quy Nhơn ra để đối phó với cuộc biểu tình. Chỉ huy lực lượng đàn áp này là những tên quan đầu tỉnh gồm: công sứ Pháp Pa- Lê, Tổng đốc Bình- Phú là Ưng Bàn và tên án sát Mai Hữu Lan. Gặp lực lượng địch mạnh, đoàn biểu tình không nao núng, càng siết chặt đội ngũ, kiên quyết tiến lên. Lập tức binh lính địch xông vào đoàn biểu tình để giật cờ, băngrôn xả súng và buộc đoàn biểu tình giải tán. Các đồng chí Trịnh Khánh, Nguyễn Hằng, Ngô Lạc, Đoàn Tình, Huỳnh Lịch, Trần Địch đã hy sinh. Đồng chí Nguyễn Hoàng, Nguyễn An đã xông vào vật lộn với địch, giành lại cờ, địch bắn, đồng chí Nguyễn An và nhiều quần chúng khác bị thương. Tuy vậy, cuộc biểu tình vẫn tiếp diễn, quần chúng tham gia ngày càng đông làm cho bọn đàn áp lo lắng, khiếp sợ.

Sau vụ đàn áp cuộc biểu tình tại Cây số 7 Tài Lương, những ngày tiếp theo địch mở rộng cuộc khủng bố ra toàn huyện. Tên Khâm sứ Trung kỳ giữ bọn lê dương lại để tăng cường đánh phá lực lượng cách mạng ở Hoài Nhơn. Đi đôi với đàn áp, chúng lập thêm hàng loạt đồn binh ở các vùng xung yếu để khống chế khu vực Tam Quan, Tài Lương, Phụng Du, Quy Thuận, An Đỗ…Điều thêm lính khố xanh, khố đỏ từ các nơi về tăng cường cho phủ Hoài Nhơn, bọn lý hương, mật thám vây ráp từng xóm làng, truy bắt những người chúng nghi ngờ có tham gia biểu tình. Theo sự thú nhận của thanh tra mật thám Trung kỳ trong báo cáo ngày 14/8/1931 chỉ tính từ ngày 23/7/1931 đến ngày 1/8/1931, chúng đã bắt ở Hoài Nhơn 290 người. Qua các cuộc bố ráp, địch đã bắt hơn 500 chiến sỹ cách mạng ở Hoài Nhơn, giam tại nhà lao Bồng Sơn, thành Bình Định và Quy Nhơn.

Tại các nhà giam, địch đã tra tấn rất dã man những người bị bắt nhằm khai thác hệ thống tổ chức Đảng và các tổ chức quần chúng ở Hoài Nhơn. Noi gương kiên trung của đồng chí Nguyễn Trân, nhiều đồng chí bị tra tấn đến chết đi sống lại nhiều lần vẫn không một lời khai báo như các đồng chí Cao Sở, Nguyễn Chi, Nguyễn Hầu … Để khủng bố tinh thần quần chúng nhân dân, địch đã tra tấn những người bị bắt để tìm xem ai là người đã đâm Lý trưởng làng Huân Công. Trước tình hình đó, để tránh tổn thất cho tổ chức Đảng và nhằm cứu cho nhiều đồng chí khác bớt cực hình tra tấn của địch, đồng chí Lê Khâm đã dũng cảm đứng ra tự nhận mình là người giết tên Lý trưởng. Địch kết án tử hình đồng chí Lê Khâm và xử bắn vào ngày 10/12/1931 tại làng Huân Công.

Tại nhà lao Quy Nhơn, được tin địch xử bắn đồng chí Lê Khâm các tù chính trị khóc thương người anh hùng và hô vang khẩu hiệu “Phản đối án tử hình Lê Khâm”, “Đả đảo Đế quốc Pháp và Nam triều phong kiến”, “Đảng Cộng sản muôn năm”. Tiếng hô khẩu hiệu đã náo động cả Quy Nhơn. Ngày 14/12/1931, chỉ sau 4 ngày địch hành hình đồng chí Lê Khâm, 3 lá cờ tang phản đối cuộc hành quyết được treo ở Chợ Cát (Hoài Hảo), Lò Vôi (Tam Quan), Chương Hòa (Hoài Châu Bắc ngày nay ) và giăng biểu ngữ “Vì sao bắn Lê Khâm?”.

Trước sự phản đối mạnh mẽ của quần chúng, từ giữa tháng 7 đến tháng 12/1931 địch khủng bố ác liệt đã gây tổn thất lớn cho nhân dân và Đảng bộ Hoài Nhơn. Riêng trong cuộc biểu tình vũ trang đêm 22 rạng sáng 23/7/1931, 13 đảng viên và quần chúng đã hy sinh, một đảng viên bị kết án tử hình, 3 đảng viên bị kết án tù chung thân, 20 đảng viên bị lưu đày lên nhà lao Buôn Mê Thuộc, 11 đồng chí bị đày lên ngục Kon Tum, 47 đồng chí bị giam cầm tại nhà lao Bình Định - Quy Nhơn và hằng trăm quần chúng bị giam cầm tại nhà lao Phù Ly.

Cuộc biểu tình ủng hộ phong trào Xô Viết - Nghệ Tĩnh ngày 23/7/1931 tại Cây số 7 Tài Lương (Hoài Thanh Tây) mãi mãi mang đậm ý nghĩa lịch sử. Địa điểm tập kết của Cuộc biểu tình oai hùng ngày ấy, giờ đã được Thị xã xây dựng thành khu tưởng niệm diện tích hơn 25.000 m² với các phân khu chức năng: quảng trường - sân sinh hoạt cộng đồng, cụm tượng đài, nhà tưởng niệm, nhà trưng bày, chòi nghỉ, công viên cây xanh…. Di tích lịch sử là địa chỉ đỏ - nơi giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau; là điểm đến thu hút mọi du khách khi đến với Hoài Nhơn.