DI TÍCH ĐỒN NÀ NGẦN

Di tích đồn Nà Ngần thuộc Khu di tích Quốc gia đặc biệt Rừng Trần Hưng Đạo nằm trên địa bàn xã Cẩm Lý, nay là xã Hoa thám, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng.

Thực hiện chỉ thị của Bác, đúng 17h ngày 22/12/1944 Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân – tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam đã được thành lập tại khu rừng Trần Hưng Đạo thuộc xã Tam Kim, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Đội gồm 34 chiến sĩ, trong đó có 25 chiến sĩ là con em các dân tộc tỉnh Cao Bằng do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy. Chỉ sau hai ngày thành lập Đội đã giành chiến thắng giòn giã trong hai trận Phai Khắt và Nà Ngần mở ra truyền thống đánh giặc “trăm trận trăm thắng” của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Đồn nguyên là nhà của ông Nông Văn Pảo (tức Phó Lý Pảo). Để ngăn cản phong trào do Việt Minh lãnh đạo, chúng đã chọn nhà của ông để làm nơi đóng quân. Đồn nằm trên ngọn đồi cao, địa thế hiểm trở, từ ngoài vào phải qua mấy thung lũng. Tại đây, bọn chúng có thể án ngữ cả vùng Nà Ngần và liên lạc dễ dàng với các châu lị Nguyên Bình, đây cũng là nơi có con đường từ tổng Kim Mã đi Bắc Kạn. Vị trí này có thể cản đường phong trào cách mạng đi xuống phía Nam.

Thời điểm quân ta đánh đồn Nà Ngần, qua điều tra được biết đồn này có 22 tên lính khố đỏ, do 2 tên sĩ quan Pháp chỉ huy. Nhưng ngày hôm đó, 2 tên sĩ quan Pháp lên tỉnh, giao quyền lại cho tên đội Đường, nổi tiếng phản động, ở lại để cai quản quân lính.

Thực hiện chỉ thị của Bác: “Trong vòng một tháng phải có hoạt động gây tin tưởng cho các chiến sĩ và gây truyền thống hành động tích cực nhanh chóng cho bộ đội” và đặc biệt là “trận đầu ra quân phải đánh thắng” . Đội đã chọn Đồn Phai Khắt là điểm ra quân đầu tiên tiếp theo là Đồn Nà Ngần.

Sau khi hạ được đồn Phai Khắt, ngay trong đêm 25 tháng 12 năm 1944, Đội khẩn trương hành quân tới xã Cẩm Lý, nơi có đồn Nà Ngần. Do địa thế đồn Nà Ngần hiểm trở, nên ta không dùng cách đánh cường tập mà dùng mưu kế để dễ dàng lọt được vào đồn địch, Ban chỉ huy đội thống nhất kế hoạch: Cải trang giả làm một lính dõng, lính khố đỏ áp giải ba “Cộng sản Mán” đến giao nộp cho quan đồn. Lực lượng đánh đồn Nà Ngần là toàn bộ đội viên đã tham gia đánh đồn Phai Khắt, được tăng cường thêm một số ít súng đạn. Theo kế hoạch, Đồng chí Thu Sơn đóng vai đội sếp, đồng chí Bế Văn Sắt đóng vai xã đoàn, đồng chí Kim Anh, Thịnh Nguyên, Đàm Quốc Chủng đóng giả làm lính khố đỏ, đồng chí Toàn, Nông Văn Bê và một đội viên khác đóng vai “cộng sản Mán”. Tất cả đã ngụy trang sẵn sàng để cho tận đánh ngày mai.

Khoảng 07 giờ sáng ngày 26/12/1944, Đồng chí Thu Sơn cùng tổ xung phong dẫn ba cộng sản bị trói đến nộp cho quan Đồn cùng với lá cờ “tam tài” (Đội thu được trong trận đánh đồn Phai Khắt). Đến trước cổng đồn, Bọn lính thấy bắt được cộng sản mán thì mừng tíu tít chạy ra đón. Cả Đội thuận lợi tiến vào đồn, Sau khi đột nhập xong, cả đội lên nhà sàn, khi đó lính địch số thì dọn chăn màn, số thì ngồi sưởi, số đi rửa mặt, chỉ có tên đội Đường là ngồi ở bàn làm việc, và súng của chúng thì vẫn gác để tại giá. Theo kế hoạch đã phân công, bốn chiến sĩ tiến tới gian giữa án ngữ giá để súng. Đồng chí Thu Sơn và Bế Văn Sắt nói chuyện với tên đội Đường để đánh lạc hướng. Đang nói chuyện, Thu Sơn phát hiện một tên lính mắt lấm la lấm lét nhìn và có ý định nói gì đó với tên đội Đường. Thì ra tên này trước đây học cùng trường tiểu học với đồng chí Thu Sơn, cả hai đều nhận ra nhau. Trước tình thế đó đồng chí Thu Sơn lập tức hành động, anh chĩa khẩu tiểu liên vào bọn địch và hô to: “Chúng tôi là quân cách mạng đến lấy súng của Tây, tất cả dơ tay lên, không sẽ bị bắn”. Bọn lính trong đồn hoảng hốt, Phó Lý Pảo và mấy tên lính nhảy qua sàn hòng chạy trốn. Bất ngờ tên đội Đường gạt khẩu súng của đồng chí Thu Sơn, xông vào định quật ngã đồng chí. Thấy vậy đồng chí Nông Văn Bê nhào đến vật nhau với đội Đường, đồng chí Thịnh Nguyên tìm cách bắn và khi bắn chết tên đội Đường thì đồng thời làm đồng chí Bê bị thương ở ngón tay. Do trong lúc vật lộn với tên đội Đường, đồng chí Bê vòng tay xuống sau lưng hắn. Vì vậy khi đồng chí Thịnh Nguyên nổ súng, viên đạn đã xuyên qua cả ngón tay đồng chí Bê. Tiểu đội 2 chặn các cửa đồn, sau đó chia thành từng tổ vây bắt tù binh. Tiểu đội 3 vừa bắn chỉ thiên vừa gọi địch đầu hàng. Bọn địch trong đồn phần lớn giơ tay đầu hàng, đứa thì quỳ, đứa thì đứng. Giữa đồn đồng chí Hoàng Văn Thái phất cao lá cờ đỏ sao vàng, Toàn quân địch còn lại buộc phải đầu hàng.

Trận đánh diễn ra trong vòng 15 phút, ta tiêu diệt 5 tên địch, bắt sống 17 tên, kể cả Phó Lý Pảo và bọn binh lính tháo chạy, thu 27 súng khá nhiều đạn dược và một thanh kiếm . Phía ta, đồng chí Nông Văn Bê bị thương nhẹ ở ngón tay. Sau khi hạ đồn xong, Đội nhanh chóng thu gom súng đạn, tài liệu và phát truyền đơn biểu ngữ cho nhân dân. Tốp tù binh được tập hợp ở giữa sân. Hai nữ đồng chí Cầm và Thanh giải thích bằng tiếng Tày cho họ hiểu về tình hình trong nước, nghĩa vụ cứu nước của mỗi người dân Việt Nam. Và sau khi được giác ngộ cách mạng một số tù binh xin đi theo cách mạng còn đa phần tù binh xin được trở về quê, được ta trả lại tư trang và cấp lộ phí đi đường cho họ. Tù binh đều rất cảm kích về lượng khoan hồng và thái độ đối xử rất tốt của bộ đội cách mạng.

Sau khi ta chiếm đồn,vài tháng sau ông Phó Lý Pảo đã chuyển dỡ hẳn nhà này sang một quả đồi khác.Để ghi dấu sự kiện lịch sử quan trọng này vào năm 1995 nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam. Bộ quốc phòng đã đầu tư xây dựng nhà bia lưu niệm tại địa điểm diễn ra trận đánh thứ 2 ghi dấu chiến công oanh liệt của Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân. Và đến năm 2022 nhân dịp kỷ niệm 78 năm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam (1944 – 2022).Bộ quốc phòng đã đầu tư phục dựng lại nhà của ông Phó Lý Pảo ( tức đồn Nà Ngần). Toàn bộ ngôi nhà được thiết kế theo kiểu nhà sàn, nhà gồm 3 gian và 2 gian trái. Nhà hướng tây bắc gồm 2 cửa, một cửa chính đằng trước, 1 cửa thông ra kho, 2 cửa sổ ở đằng trước. Sàn lát bằng ván, toàn bộ cột kèo làm bằng gỗ cây Xả Cải.

Theo hướng nhà, gian bên trái ngăn làm 2 buồng, 1 buồng để súng đạn, quân trang, quân dụng, 1 buồng cho tên Đội và cai ở. Gần cửa sổ bố trí một cái sập dài để cho lính ngủ. Gian bên phải nhà ông Phó Lý Pảo ở và có một cửa thông ra nhà kho. Còn gian ở giữa nhà có bàn thờ gia tiên.

Hiện nay Ban quản lý đã có chuyến công tác sưu tầm các hiện vật, phục dựng không gian sinh hoạt gia đình ông Phó Lý Pảo. Các hình ảnh, hiện vật của các đồng chí cán bộ cách mạng đã sử dụng trong trận đánh đồn Nà Ngần để phục vụ cho du khách đến tham quan, nghiên cứu và học tập tại Khu di tích.

Chiến thắng Nà Ngần là một trong hai trận đánh đầu tiên tuy quy mô không lớn nhưng có ý nghĩa lịch sử hết sức quan trọng, ảnh hưởng mạnh mẽ đối với phong trào cách mạng. Đây là trận đánh có tổ chức, có kế hoạch, có công tác tham mưu, có công tác chính trị, công tác hậu cần dưới sự chỉ đạo sáng suốt của Đảng cộng sản. Những thắng lợi này báo hiệu toàn dân tiến lên trên con đường khởi nghĩa vũ trang chuẩn bị cho thời kỳ đứng lên giành lấy chính quyền, giành lại được độc lập, tự do cho Tổ quốc. Từ vũ khí thô sơ mà Đội đã thu được sau hai trận Phai Khắt và Nà Ngần đã giúp Đội phát triển nhanh chóng cả về lực lượng lẫn trang bị cho trận đánh tiếp theo. Và đây cũng là nguồn cổ vũ mạnh mẽ tinh thần cho quân và dân ta đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc, góp phần vào sự trưởng thành lớn mạnh của Quân đội nhân dân Việt Nam.