Di tích lịch sử đồn Coóc

Khi thực dân Pháp đánh chiếm Văn Bàn năm 1886, xứ Mường Thát (nay thuộc các xã Làng Giàng, Khánh Yên Thượng, Khánh Yên Trung, Khánh Yên Hạ, Chiềng Ken, Liêm Phú) là khu vực trù phú, tập trung đông dân cư, các bản làng có tinh thần đoàn kết cao. Chính vì vậy, việc cai trị và bóc lột của thực dân Pháp tại khu vực này gặp nhiều khó khăn.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Đảng đã cử cán bộ về xứ Mường Thát để lãnh đạo Nhân dân đứng lên đấu tranh cách mạng, tiêu biểu là sự ra đời và hoạt động của Đội Du kích Pú Gia Lan, trực tiếp tổ chức chống lại ách thống trị của thực dân Pháp. Sự hình thành các cơ sở cách mạng tại Văn Bàn khiến thực dân Pháp lo ngại, buộc chúng phải tăng cường xây dựng hệ thống đồn bốt nhằm khống chế địa bàn. Trong số các đồn bốt được xây dựng tại Văn Bàn, đồn Coóc là một trong những cứ điểm quan trọng (nay thuộc địa phận thôn Văn Tiến, xã Khánh Yên Thượng và một phần tổ 6, thị trấn Khánh Yên).

Di tích lịch sử đồn Coóc nằm trên đồi Coóc, thuộc xã Khánh Yên Thượng. Đây là vị trí có ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng. Từ đỉnh đồi, quân Pháp có thể quan sát và kiểm soát một vùng rộng lớn, từ dãy núi Gia Lan đến thị trấn Khánh Yên và khu vực xã Khánh Yên Thượng. Đồng thời, điểm cao này còn cho phép khống chế tuyến giao thông từ Lai Châu về Văn Bàn đi Bảo Thắng, Bảo Yên và thành phố Lào Cai.

Theo lời kể của cụ Vương Văn Kít, người từng bị bắt làm phu gần hai năm trong lò bánh mỳ của đồn Coóc, đồn có quy mô khá lớn, được chia thành nhiều khu vực với thiết kế hình chữ U, tựa lưng vào núi và quay mặt ra cánh đồng xã Khánh Yên Thượng. Trong đồn có khu nhà ở của quan Pháp, khu lính khố đỏ, khu lính khố xanh; các khu nhà này đều được làm bằng gỗ, dài khoảng 50–60m. Ngoài ra còn có kho lương thực, thực phẩm, kho chứa vũ khí, đạn dược và các công trình phụ trợ khác.

Đồn Coóc có một đặc điểm khác biệt so với nhiều đồn bốt khác do thực dân Pháp xây dựng tại Lào Cai là không có lô cốt bê tông, mà chủ yếu sử dụng hệ thống hầm bằng gỗ và các đường hào thông nhau, được bố trí khá linh hoạt, thuận lợi cho việc cơ động, tiếp ứng và phòng thủ khi bị tấn công.

Ông Chu Xuân Trường (86 tuổi), trú tại thôn Văn Tiến, xã Khánh Yên Thượng, người từng bị bắt đi phu làm sân bay phục vụ đồn Coóc, cho biết: trong quá trình xây dựng đồn, ông và nhiều trai tráng trong vùng bị cưỡng ép vận chuyển đá để xây thành bao quanh và san đất làm sân bay cho máy bay cất, hạ cánh, phục vụ việc vận chuyển vũ khí, lương thực của quân Pháp. Theo ông Trường, trong đồn Coóc thường xuyên có ba quan Pháp chỉ huy; chúng còn xây dựng nhà giam để giam giữ và tra tấn dã man những người bị nghi ngờ có liên hệ với cán bộ cách mạng.

Với vị trí chiến lược quan trọng, đồn Coóc trở thành trung tâm chỉ huy quân sự chủ yếu của thực dân Pháp tại Văn Bàn, từ đó kiểm soát và chi phối toàn bộ khu vực xung quanh. Nhận thức rõ vai trò và vị trí của đồn Coóc, trong chiến dịch giải phóng Văn Bàn, Đảng bộ tỉnh đã chỉ đạo quân và dân địa phương phối hợp với bộ đội Việt Minh tổ chức vây ép, chặn các ngả đường tiến lui, cô lập các tiền đồn, buộc địch phải co cụm trong đồn Coóc, sau đó tập trung lực lượng tiến công tiêu diệt.

Ngày 16/11/1950, Văn Bàn được giải phóng. Đồn Coóc bị quân và dân ta tấn công, buộc quân Pháp và tay sai phải rút chạy theo hướng Than Uyên. Ta tiếp tục truy kích và tổ chức phục kích tại cầu Nậm Xây, tiêu diệt phần lớn sinh lực địch, giành thắng lợi hoàn toàn.

Di tích lịch sử đồn Coóc là nơi ghi dấu một chiến công tiêu biểu của quân và dân Văn Bàn trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, là minh chứng sinh động cho đường lối chiến tranh Nhân dân, chiến tranh du kích, phát huy sức mạnh của quần chúng dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ địa phương.

Năm 2017, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 1835 xếp hạng Di tích lịch sử địa điểm Chiến thắng đồn Coóc là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh, đồng thời giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với UBND huyện Văn Bàn xây dựng phương án bảo vệ, quản lý, tu bổ và phát huy giá trị di tích.

Theo ông Nguyễn Văn Hạnh, Chủ tịch UBND xã Khánh Yên Thượng, để bổ sung tư liệu phục vụ việc lập hồ sơ di tích, huyện Văn Bàn và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tổ chức các đợt khảo sát thực địa. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, việc xây dựng quy hoạch tổng thể, tu bổ, bảo vệ và khai thác giá trị di tích đến nay vẫn chưa được triển khai đồng bộ.

Nhân dân xã Khánh Yên Thượng nói riêng và huyện Văn Bàn nói chung mong muốn các cấp, ngành sớm hoàn thiện quy hoạch, đầu tư xây dựng Di tích lịch sử Chiến thắng đồn Coóc, nhằm góp phần giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ, đồng thời phát huy giá trị di tích phục vụ phát triển du lịch văn hóa – lịch sử tại địa phương.