Di tích lịch sử quốc gia Đồi Khau Mạ, xã Nghĩa Tá

Di tích lịch sử Khau Mạ thuộc thôn Bản Vèn, xã Lương Bằng là nơi ở và làm việc của đồng chí Phạm Văn Đồng và Văn phòng Chính phủ năm 1950 - 1951.

Từ năm 1950, Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của nhân dân ta chuyển sang giai đoạn mới, đó là chuẩn bị tổng phản công, để nhanh chóng đưa kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn. Trước tình hình trên, đề phòng địch phản kháng điên cuồng đánh vào trung tâm cơ quan đầu não của ta. Chính phủ đã bí mật xây dựng khu căn cứ dự phòng thuộc địa phận phía Nam Chợ Đồn. Tháng 8/1950, khi ta chuẩn bị mở Chiến dịch Biên giới, đồng chí Phạm Văn Đồng và Văn phòng Chính phủ di chuyển đến ở và làm việc tại Đồi Khau Mạ xã Lương Bằng, huyện Chợ Đồn. Đây là địa điểm gần với Nà Pậu, nơi ở và làm việc của Bác Hồ, địa điểm Khuổi Linh, nơi ở và làm việc của đồng chí Trường Chinh và Văn phòng Trung ương Đảng, Bộ Quốc phòng ở Nà Phầy, xã Bình Trung...

Thời gian này, đồng chí Phạm Văn Đồng cùng với Văn phòng Chính phủ đã có những hoạt động rất tích cực, nhằm đẩy mạnh cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đến thắng lợi hoàn toàn, như: Chiến dịch Biên gới năm 1950; chuẩn bị cho tổ chức Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng năm 1951... Các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ngày càng được sửa đổi và kiện toàn, đặc biệt các bài viết, tham luận của đồng chí được ra đời trong thời gian này như: “Chính quyền và Nhà nước dân chủ nhân dân Việt Nam”; bài “Tăng cường củng cố chính quyền dân chủ nhân dân Việt Nam” ; bài “ Chúng ta làm gì và còn phải làm gì để xây dựng và kiện toàn chính quyền dân chủ nhân dân Việt Nam”...

Lúc này, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp do Đảng ta lãnh đạo đang chuyển sang giai đoạn tổng phản công, giành thắng lợi. Đề phòng địch phản kháng trở lại, các cơ quan đầu não Trung ương đều rút vào khu tuyệt mật, mọi sinh hoạt đều đơn giản. Đồng chí Cù Huy Cận ở cùng cơ quan Thủ tướng chính phủ tại Bản Vèn đã viết: “Năm đó 1951, như thường lệ, vào mùa đông, cơ quan Phủ Chủ tịch và Phủ Thủ tướng ở Bản Vèn, Bắc Kạn... chúng tôi anh em ở Phủ Thủ tướng đốt lửa ngồi sưởi ấm, nướng mấy củ sắn, ngồi nói chuyện, kể những kỷ niệm về tết ở quê nhà... thì Bác Hồ đến thăm...”.

Khu di tích nằm trên một mỏm đồi nhỏ, gồm lán của đồng chí Phạm Văn Đồng, lán ở và làm việc của Văn phòng Chính phủ được làm bằng vật liệu tự nhiên tại chỗ, cột gỗ ngoàm, mái lợp lá cọ, vách liếp đan bằng nứa. Trong đó có 3 lán gồm: lán to nhất làm lán tiếp khách và hội họp, tiếp theo là lán ở và làm việc của cơ quan Văn phòng Chính phủ, tiếp nữa là bếp ăn. Cách đó khoảng 10m là căn hầm trú ẩn của đồng chí Phạm Văn Đồng, hầm có hình chữ L rộng 80cm dài 5m, sâu 1,5m bằng kèo gỗ lấp đất. Địa điểm này trong thời kỳ chống Mỹ (1965) có đơn vị bộ đội đến đóng quân và cải tạo, nên các dấu vết nền nhà cũ đã không còn, riên Thôn Bản Vèn, xã Lương Bằng. Nơi ở và làm việc của đồng chí Phạm Văn Đồng và Văn phòng Chính phủ năm 1950 -1951.

Ngày 05/11/1996 Bộ Văn Hoá - Thông tin, nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 2997 - QĐ/VH, xếp hạng di tích Đồi Khau Mạ, xã Lương Bằng, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn là di tích quốc gia.