“Địa chỉ đỏ” giữa lòng Hà Nội

“Địa chỉ đỏ” giữa lòng Hà Nội

Hỏa Lò được xây dựng kiên cố, bao quanh bởi những bức tường bằng đá và bê-tông cốt thép, cao trên 4m, dày 0,5m, có hệ thống tháp canh đặt súng và hệ thống dây thép gai nối với điện cao thế, từng được xem như nơi "con kiến không thể thoát"...

Nhà tù Hỏa Lò còn được gọi là Khu đề lao Trung ương do Pháp xây dựng vào năm 1896 trên địa phận thuộc làng Phụ Khánh, tổng Vĩnh Xương, nay ở địa chỉ số 1 Hỏa Lò, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội. Làng Phụ Khánh là làng duy nhất tại kinh thành Thăng Long có nghề thủ công truyền thống chuyên sản xuất các loại bát, đĩa, siêu, ấm, bếp lò bằng đất nung nên còn có cái tên nôm na là làng Hỏa Lò. Khi thực dân Pháp chiếm Hà Nội, nhằm giam giữ những người Việt Nam yêu nước, chúng đã di dời dân làng và đình chùa đi nơi khác, chiếm toàn bộ vùng đất của làng Phụ Khánh để xây dựng nhà tù. Chính vì vậy, nhà tù cũng được gọi bằng cái tên nôm na của làng là nhà tù Hỏa Lò. Mặt khác, tên gọi Hỏa Lò (lò lửa) cũng để diễn tả cảnh "địa ngục trần gian" nơi đây.

Bà Nguyễn Thị Hiên, Trưởng ban Quản lý Di tích nhà tù Hỏa Lò dẫn chúng tôi tới các điểm tham quan và giới thiệu: “Không giống như các nhà tù khác, thường ở vị trí biệt lập, xa khu dân cư, nhà tù Hỏa Lò lại được thực dân Pháp xây dựng ngay tại thủ phủ hành chính Hà Nội, kết hợp với Sở Mật thám và Tòa đại hình ngay bên cạnh tạo thành thế kiềng ba chân nhằm mục đích “dằn mặt” những người có ý đồ chống đối chính quyền cai trị”.

Nhà tù Hỏa Lò bắt đầu hoạt động từ tháng 1-1899, khi chưa hoàn thành. Theo thiết kế ban đầu, nhà tù Hỏa Lò chỉ giam được khoảng 500 người. Thế nhưng, nó đã nhiều lần được mở rộng để có thêm chỗ giam tù nhân. Thời kỳ cao trào, con số tù nhân bị giam cầm tăng lên gấp bốn, năm lần.

Là nhà giam trung tâm Bắc Kỳ, Hỏa Lò đã giam giữ một số lượng lớn tù ở khắp các tỉnh miền Bắc với đủ các loại: Tù chính trị, tù binh, tù kinh tế (thường phạm), kể cả thành án và chưa kết án. Đây chính là nơi nhiều chiến sĩ cách mạng và các nhà yêu nước của Việt Nam bị bắt giam và đày đọa như: Nguyễn Văn Cừ, Nguyễn Văn Linh, Nguyễn Lương Bằng, Trần Huy Liệu, Trần Đăng Ninh, Văn Tiến Dũng, Nguyễn Văn Trân, Tạ Quốc Bảo, Hoàng Thị Ái...

Hỏa Lò được xây dựng kiên cố, bao quanh bởi những bức tường bằng đá và bê-tông cốt thép, cao trên 4m, dày 0,5m, có hệ thống tháp canh đặt súng và hệ thống dây thép gai nối với điện cao thế, từng được xem như nơi "con kiến không thể thoát". Khu nhà giam có 2 lần cổng sắt. Từ trại này sang trại khác phải theo một lối đi, có nhiều cửa sắt, tù nhân khó có thể trốn thoát. Qua khu vực cổng chính là những dãy hành lang hẹp và tối, dẫn đến khu giam giữ tù nhân. Khu giam giữ được ngăn cách bởi một cánh cửa lớn, cao gần 4m, có hệ thống khóa sắt kiên cố, là nơi các tù nhân bị xiềng chân thành hai dãy liên tục trên các bục bê-tông. Ánh sáng của khu này chỉ có từ các khung cửa sổ nhỏ tạo nên một khung cảnh tối tăm, u ám.

Kế bên khu giam giữ chính là khu cachot (ngục tối) chuyên dùng để giam những người tù bị trừng phạt vì vi phạm nội quy của nhà tù. Trong khuôn viên nhà tù còn có khu xà lim tử hình, trường bắn (nay là Khu tượng đài kỷ niệm anh hùng liệt sĩ), các phòng tra tấn với nhiều hình cụ man rợ. Phía cổng nhà tù có đặt một máy chém. Máy chém này được đưa từ Pháp sang, làm bằng gỗ lim, có khung lưỡi đao bằng thép đúc, nặng 50kg, treo bằng dây chảo lớn trên khung 8m, rộng 0,8m. Đây là dụng cụ đã hành hình các chiến sĩ cách mạng Việt Nam như: Phó Đức Chính, Nguyễn Đức Cảnh,  Nguyễn Hoàng Tôn...

Mặc dù nhà tù Hỏa Lò được xây dựng kiên cố và bảo vệ nghiêm ngặt như vậy, nhưng bằng sự mưu trí, dũng cảm, các chiến sĩ cách mạng đã tổ chức thành công một số chuyến vượt ngục. Ông Lê Trọng Nghĩa, nguyên Cục trưởng Cục Quân báo, cựu tù Hỏa Lò kể: “Ngày 11-3-1945, lợi dụng sự quản lý lỏng lẻo sau khi Nhật hất cẳng Pháp, tôi được tổ chức giao nhiệm vụ bảo vệ đồng chí Trần Đăng Ninh trèo tường vượt ngục. Với phương án leo lên mái nhà rồi lần theo đó ra sát tường rào, từ đây bắc thang qua rồi buộc dây vào cọc điện, thả xuống đất. Hơn chục anh em tù chính trị đã thoát ra ngoài bằng cách này. Mấy đêm sau, hơn 100 tù chính trị nữa được anh Bình (đồng chí Trần Tử Bình, Xứ ủy viên Bắc Kỳ-PV) tổ chức trốn ra theo đường cống ngầm”.

Sau ngày giải phóng Thủ đô, nhà tù Hỏa Lò được đặt dưới sự quản lý của chính quyền cách mạng. Thời kỳ 1964-1973, trong cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ, mà tiêu biểu là trận “Điện Biên Phủ trên không”, Hỏa Lò trở thành nơi giam giữ những phi công Mỹ cho đến sau Hiệp định Pa-ri năm 1973. Các tù binh Mỹ gọi nơi đây là "Hilton Hanoi".

Năm 1993, khu nhà tù ở trung tâm được xây thành trung tâm thương mại, chỉ giữ lại một góc nhỏ làm khu di tích lịch sử đặc biệt của Hà Nội để đón du khách đến tham quan. Khu di tích Hỏa Lò hiện còn khá nguyên vẹn với nhiều tư liệu, hiện vật quý. Ở đó, cuộc sống của hàng ngàn người Việt Nam yêu nước, chiến sĩ cách mạng từng bị địch giam cầm, tra tấn từ những năm đầu thế kỷ hai mươi đến khi Pháp thua chạy khỏi Hà Nội được tái hiện sống động.