Địa đạo Củ Chi: di tích lịch sử từ lòng đất

Cuộc chiến từ trong lòng “Đất thép thành đồng”Trong một lá thư gửi về gia đình ngày 25/2/1967, nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Bảo viết về một trận càn lớn ở đất Củ Chi: “…Ba ngày ba đêm chịu tám, chín trận B52, ấy thế mà em vẫn bình thường, khỏe mạnh. Xe lội nước của chúng thọt ra, thọt vào thường xuyên nhưng có làm sao đâu, mà có lúc còn dám ra đứng ngó xe lội nước của thằng Mỹ xem nó hung hăng đến mức nào nữa. Nào là M113, M41, nào là xe phòng lửa, rồi Mỹ đen, Mỹ trắng… đủ loại”. Và “ngồi ở đất Củ Chi này mới thấy được thế nào là khí thế cách mạng, là sức mạnh của quần chúng, ngày thắng lợi chắc cũng chẳng còn bao xa nữa”.Suốt một thời gian dài, địch liên tục tấn công đánh phá vùng căn cứ và hệ thống địa đạo Củ Chi hết sức khốc liệt, bằng những thủ đoạn như: Bơm nước vào lòng địa đạo, dùng đội quân “chuột cống” đánh phá, dùng chó béc-giê săn lùng phát hiện địa đạo để phá, dùng xe cơ giới ủi phá, gieo cỏ Mỹ phá địa hình,… lực lượng Mỹ-ngụy đã thực hiện hơn 5.000 cuộc hành quân càn quét vào vùng căn cứ cách mạng Củ Chi.Trung bình, mỗi năm có khoảng 330 trận càn, với đủ sắc lính, các cấp hành quân, loại hình chiến thuật. Tính từ năm 1954-1975, khối lượng bom đạn Mỹ trút xuống Củ Chi khoảng 500.000 tấn. Tính trung bình, mỗi người dân ở đây phải hứng chịu khoảng 1,5 tấn bom. Ngoài ra, có khoảng 480 tấn chất độc hóa học các loại đã được quân địch rải xuống vùng đất này.Thế nhưng, dựa vào hệ thống địa đạo, quân và dân Củ Chi kiên cường bám trụ, đánh địch bằng cả 3 mũi giáp công (quân sự, chính trị, binh vận) với phương châm “nắm thắt lưng địch mà đánh”, thực hiện lối đánh áp sát với những chiến thuật bắn tỉa, phục kích, tập kích, phát huy tối đa sức mạnh tổng hợp của chiến tranh nhân dân, vô hiệu hóa được nhiều loại vũ khí hiện đại nhất và làm thất bại âm mưu của địch.Trải qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, quân và dân huyện Củ Chi đã lập được những chiến công xuất sắc. Đó là: đánh 4.269 trận lớn, nhỏ; loại khỏi vòng chiến đấu 22.582 tên địch (bắt sống hơn 10.000 tên lính Mỹ, 710 lính ngụy); binh vận làm rã ngũ 32.000 tên; phá hủy và đánh chiếm hơn 5.168 xe quân sự (phần lớn là xe tăng và xe bọc thép); bắn rơi và làm hư hỏng 256 máy bay (chủ yếu là trực thăng); bắn chìm và cháy 22 tàu, xuồng chiến đấu; đánh sập và hỏng 173 cầu cống, thu 8.581 súng các loại; bức hàng, bức rút, đánh sập 270 lượt đồn bốt địch…Với những chiến công vang dội đó, toàn huyện Củ Chi đã được Đảng, Nhà nước tặng thưởng nhiều phần thưởng cao quý. Tuy nhiên, trong hai cuộc chiến trường kỳ đó, Củ Chi cũng chịu nhiều tổn thất: 10.101 dân thường bị chết; hơn 10.000 chiến sĩ, thanh niên đã hy sinh, 28.421 nhà bị cháy, 20.000ha ruộng, rẫy và rừng bị tàn phá…Đi qua hai cuộc chiến tranh, theo một thống kê chưa đầy đủ, Củ Chi có 2.135 Mẹ Việt Nam Anh hùng; 40 Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; 13.598 gia đình thương binh, liệt sĩ và 20.208 gia đình có công cách mạng.Huyện Củ Chi được Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền nam Việt Nam phong tặng danh hiệu “Đất thép thành đồng” vào ngày 17/9/1967 và được Chính phủ hai lần trao tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.“Kỳ quan” trong lòng đất của nghệ thuật chiến tranh du kíchKhu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi hiện nay gồm: Địa đạo Bến Dược (Căn cứ Quân khu Sài Gòn-Gia Định (Khu A), Căn cứ Khu ủy Sài Gòn-Gia Định (Khu B) và Địa đạo Bến Đình (Căn cứ Huyện ủy Củ Chi).Về cơ bản, hệ thống địa đạo trong di tích chạy ngoắt nghéo trong lòng đất, từ đường “xương sống” (đường chính) tỏa ra vô số nhánh, ăn thông với nhau, hoặc độc lập, tùy theo địa hình. Có nhiều nhánh trổ rộng ra sông Sài Gòn, để khi gặp tình thế nguy kịch, lực lượng du kích và quân đội của ta có thể vượt qua sông sang vùng căn cứ Bến Cát (Bình Dương).Hệ thống đường hầm có khả năng chống được đạn pháo và sức nặng của xe tăng, xe bọc thép, những đoạn hầm sâu chống được bom cỡ nhỏ. Có những đoạn cấu trúc từ 2 đến 3 tầng (tầng trên gọi là “thượng”, tầng dưới gọi là “trầm”). Chỗ lên xuống giữa các tầng có nắp hầm bí mật. Trong địa đạo có những nút chặn ở những điểm cần thiết để ngăn địch hoặc chất độc hóa học do địch phun vào. Có những đoạn hẹp (eo), phải lách người mới chui qua được.Lối xuống tầng 2.Dọc theo đường hầm có lỗ thông hơi bên trên, được ngụy trang kín đáo và trổ lên mặt đất bằng nhiều cửa bí mật. Nhiều cửa được cấu trúc thành ổ chiến đấu, ụ bắn tỉa rất linh hoạt. Dưới những khúc địa đạo ở khu hiểm yếu, có đặt hầm chông, hố đinh, cạm bẫy… Chung quanh cửa lên xuống hầm được bố trí nhiều hầm chông, hố đinh, mìn trái (gọi là tử địa), có cả mìn lớn chống tăng và mâm phóng lựu đạn chống máy bay trực thăng, nhằm tiêu diệt, ngăn chặn quân địch tới gần.Liên hoàn với địa đạo có các hầm rộng có thể mắc võng để nghỉ ngơi. Trong hầm có nơi dự trữ vũ khí, lương thực, thực phẩm, có giếng nước, bếp “Hoàng Cầm”, hầm làm việc của lãnh đạo, hầm giải phẫu, nuôi dưỡng thương binh, hầm chữ A vững chắc cho phụ nữ, người già, trẻ em trú ẩn. Có những hầm lớn, mái lợp thoáng mát, bên trên ngụy trang khéo léo để hội họp, biểu diễn văn nghệ…Khu di tích lịch sử địa đạo Củ Chi đã được công nhận là Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt từ năm 2015. Vào năm 2022, Thành phố Hồ Chí Minh đã hoàn thành giai đoạn 1 trong quá trình triển khai làm hồ sơ trình UNESCO công nhận địa đạo Củ Chi là Di sản Thế giới. Sau đó, việc nghiên cứu xây dựng hồ sơ di sản sẽ triển khai giai đoạn 2, tiến độ từ 4 đến 5 năm.Như vậy, dự kiến đến năm 2027, UBND Thành phố Hồ Chí Minh hoàn thiện hồ sơ, phối hợp Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tham mưu Thủ tướng Chính phủ quyết định việc đề nghị UNESCO xem xét đưa Di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi vào danh mục Di sản thế giới.Khu di tích lịch sử địa đạo Củ Chi là nơi các đồng chí lãnh đạo Khu ủy, Quân khu Sài Gòn-Gia Định sống và làm việc, trực tiếp chỉ đạo, lãnh đạo cách mạng Sài Gòn-Gia Định. Trong số này, có nhiều đồng chí sau giải phóng đã trở thành lãnh đạo cao cấp của Trung ương như các đồng chí: Nguyễn Văn Linh, Võ Văn Kiệt, Trần Bạch Đằng, Mai Chí Thọ…. Đây cũng là nơi các lực lượng vũ trang và nhân dân Củ Chi sinh sống, trú ẩn, gắn bó với địa đạo bằng mồ hôi, xương máu và trí tuệ, tổ chức trận địa chiến đấu đánh địch giành nhiều thắng lợi vẻ vang trong suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, cứu nước.Địa đạo Củ Chi là một kỳ quan về nghệ thuật quân sự độc đáo của Việt Nam, thể hiện ý chí kiên cường, bất khuất của con người vùng “đất thép”, một trong những biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Kiến trúc địa đạo mang tính kế thừa và có giá trị về nhiều mặt, đặc biệt là về mặt nghệ thuật quân sự, chiến tranh nhân dân, với những sáng tạo kiệt xuất, đã phát triển đến đỉnh cao trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, mà cả thế giới phải ghi nhận.Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi là địa chỉ lý tưởng để giáo dục truyền thống cách mạng, chủ nghĩa yêu nước, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn với người dân.Hiện nay, Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi là địa chỉ lý tưởng để giáo dục truyền thống cách mạng, chủ nghĩa yêu nước, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn với người dân. Địa danh này tri ân công ơn to lớn của các anh hùng, liệt sĩ, đã chiến đấu, hy sinh trên vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định trong hai cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc. Hằng năm, khu di tích địa đạo Củ Chi đón hơn 1 triệu lượt khách trong nước và quốc tế đến tham quan hệ thống địa đạo, viếng Đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược cũng như các hoạt động giáo dục truyền thống lịch sử, cách mạng…Theo tư liệu của Khu di tích lịch sử địa đạo Củ Chi, công trình này đã được đánh giá là một “kỳ quan” trong lòng đất của nghệ thuật chiến tranh du kích Việt Nam.Địa đạo Củ Chi là nơi thu nhỏ trận đồ biến hóa và sáng tạo của quân và dân Củ Chi trong cuộc kháng chiến lâu dài, ác liệt suốt 30 năm chống kẻ thù xâm lược, giành độc lập, tự do cho Tổ quốc.Với tầm vóc chiến công của mình, địa đạo Củ Chi đã đi vào lịch sử đấu tranh anh hùng của nhân dân Việt Nam như một huyền thoại của thế kỷ 20 và trở thành một địa danh nổi tiếng trên thế giới.