ĐỊA ĐẠO CỦ CHI – LÀNG QUÊ NẰM DƯỚI LÒNG ĐẤT

Có một vùng đất ở phía Tây Bắc Sài Gòn mà trong những năm chiến tranh, người ta có thể bước đi trên mặt đất mà không biết rằng ngay bên dưới chân mình là cả một thế giới khác. Đó là Củ Chi, vùng đất thuộc Gia Định xưa, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngày nay, Củ Chi có những con đường rộng rãi, những khu dân cư và những cánh đồng bình yên. Nhưng hơn nửa thế kỷ trước, nơi đây là một trong những chiến trường ác liệt nhất ở miền Nam. Bom đạn liên tục trút xuống làng quê, nhiều ngôi nhà bị phá hủy, ruộng vườn bị cày xới. Thế nhưng người dân Củ Chi không rời bỏ quê hương. Họ tìm một cách khác để tồn tại và chiến đấu: đưa cuộc sống xuống lòng đất.

Những đường hầm đầu tiên được đào từ thời kháng chiến chống Pháp. Ban đầu, đó chỉ là những đoạn hầm nhỏ để cán bộ và người dân tránh sự truy bắt của đối phương. Sau nhiều năm, hệ thống hầm ngày càng được nối dài, mở rộng và trở nên vô cùng phức tạp.

Đất ở Củ Chi khá cứng, nhưng người dân vẫn kiên trì đào bằng những dụng cụ thô sơ. Họ đào từng chút một, chuyền đất ra ngoài rồi tìm cách giấu đi để không bị phát hiện. Có những đoạn hầm nằm sâu dưới mặt đất, nối từ nhà này sang nhà khác, từ khu vực này sang khu vực khác. Dần dần, dưới lòng đất hình thành một hệ thống gồm nơi ở, nơi làm việc, kho chứa lương thực, trạm cứu thương và những lối đi bí mật.

Điều đáng kinh ngạc là phần lớn công việc ấy được thực hiện bởi chính người dân địa phương. Những người nông dân vốn quen với ruộng đồng nay trở thành những người thợ đào hầm. Ban ngày họ vẫn có thể làm việc trên mặt đất như những người dân bình thường, nhưng khi chiến sự xảy ra, họ nhanh chóng trở xuống những căn hầm đã được chuẩn bị từ trước.

Có những gia đình phải sống dưới lòng đất trong thời gian dài. Trẻ em được sinh ra trong chiến tranh, lớn lên giữa những căn hầm tối và chỉ có thể nhìn thấy ánh sáng mặt trời khi tình hình tương đối yên ổn. Người lớn tìm cách duy trì cuộc sống bằng những nguồn lương thực ít ỏi, còn những người làm nhiệm vụ chiến đấu và liên lạc phải liên tục di chuyển giữa các đường hầm.

Củ Chi cũng là nơi hoạt động của nhiều lực lượng cách mạng. Do nằm gần Sài Gòn, địa bàn này có ý nghĩa chiến lược đặc biệt. Từ đây, lực lượng cách mạng có thể tổ chức hoạt động, vận chuyển người và vật chất, đồng thời tạo sức ép ngay sát một trung tâm quân sự quan trọng của đối phương.

Để đối phó với hệ thống địa đạo, đối phương nhiều lần tổ chức các cuộc càn quét quy mô lớn. Máy bay ném bom, pháo binh và các phương tiện quân sự được sử dụng để đánh phá khu vực. Có những vùng đất bị bom đạn tàn phá đến mức gần như không còn nguyên vẹn.

Nhưng địa đạo vẫn tồn tại.

Mỗi khi mặt đất rung chuyển vì bom, những người ở dưới lòng đất phải tìm cách giữ im lặng. Họ chờ đợi cho đến khi tiếng động lắng xuống rồi mới tiếp tục công việc. Có những căn hầm bị sập, có người bị thương hoặc hy sinh, nhưng những đường hầm khác vẫn tiếp tục được sử dụng.

Điều làm nên sức mạnh của Củ Chi không chỉ là hệ thống địa đạo. Đó còn là sự kiên trì của người dân.

Một người mẹ có thể vừa chăm con vừa chuẩn bị lương thực cho cán bộ. Một người nông dân có thể ban ngày làm ruộng, ban đêm tham gia đào hầm. Một cô gái trẻ có thể trở thành giao liên, đưa thư qua những con đường mà chỉ người địa phương mới biết. Những công việc ấy nối tiếp nhau và tạo thành một mạng lưới giúp căn cứ có thể tồn tại trong hoàn cảnh vô cùng khắc nghiệt.

Có những người đã hy sinh mà không bao giờ được biết đến rộng rãi. Họ không có những bức tượng lớn hay những trang tiểu sử dài. Tên tuổi của họ có thể chỉ còn trong ký ức của gia đình và những người từng sống cùng thời. Nhưng nếu không có họ, hệ thống địa đạo và căn cứ Củ Chi khó có thể tồn tại trong nhiều năm như vậy.

Sau năm 1975, chiến tranh kết thúc. Những đường hầm từng là nơi trú ẩn và chiến đấu được giữ lại như một di tích lịch sử. Người dân bắt đầu trở về với cuộc sống bình thường, khôi phục ruộng vườn và xây dựng lại quê hương.

Ngày nay, khi du khách bước xuống địa đạo Củ Chi, họ thường ngạc nhiên vì những đường hầm rất thấp và chật. Một người trưởng thành chỉ cần đi một đoạn ngắn cũng có thể cảm thấy khó khăn. Nhưng đối với những con người từng sống ở đó, những đường hầm ấy từng là nhà, là nơi làm việc và đôi khi cũng là nơi họ phải đối mặt với sự sống và cái chết.

Đứng trên mặt đất Củ Chi hôm nay, thật khó tưởng tượng rằng ngay dưới những cánh rừng xanh và những con đường yên bình từng có một cuộc sống âm thầm kéo dài trong lòng đất. Chính vì thế, địa đạo Củ Chi không chỉ là một công trình quân sự đặc biệt. Nó còn là câu chuyện về một cộng đồng người dân đã tìm cách bảo vệ quê hương bằng chính đôi bàn tay của mình.

Có lẽ điều đáng nhớ nhất về Củ Chi không phải là những đường hầm dài bao nhiêu kilomet hay những trận đánh diễn ra như thế nào. Điều đáng nhớ là giữa một cuộc chiến khốc liệt, những người dân bình thường vẫn cố giữ lấy quê hương, giữ lấy sự sống và giữ lấy niềm tin rằng một ngày nào đó họ sẽ lại được bước đi trên mặt đất mà không còn phải chạy xuống lòng đất để tránh bom.

Và ngày ấy cuối cùng cũng đến.