Địa đạo Củ Chi: Lửa thép từ lòng đất

Địa đạo Củ Chi: Lửa thép từ lòng đất

“Mình về Bến Dược nghe em

Tìm trong khoảng lặng êm đềm khúc ru

Anh lính liệt sĩ ngàn thu

Tâm nhang cháy đỏ vi vu hồn người.

Tam giác sắt của một thời

Mưa bom bão đạn vẫn ngời niềm tin

Đất chở che, đất giữ gìn

Mấy tầng địa đạo muôn nghìn chiến công…”

(Về Củ Chi – Đỗ Xuân Thu) 

Những câu thơ ấy đưa người đọc trở về với Củ Chi – vùng đất từng được biết đến với tên gọi “Đất thép”, nơi chiến tranh đã để lại những dấu tích không thể nào quên. Dưới những cánh rừng, ruộng đồng tưởng như bình thường ấy từng tồn tại một thế giới khác – một thế giới nằm sâu trong lòng đất, nơi con người tìm cách che chở cho nhau, tránh bom đạn và tiếp tục cuộc sống giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt.

Địa đạo Củ Chi không xuất hiện trong một ngày.

Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, khoảng từ năm 1946 đến năm 1948, tại vùng Củ Chi, những đoạn hầm bí mật đầu tiên bắt đầu được đào. Khi ấy, hệ thống địa đạo còn rất thô sơ, chủ yếu gồm những đoạn hầm ngắn, nhỏ và rời rạc. Người dân và lực lượng cách mạng đào hầm để cất giấu cán bộ, tài liệu, vũ khí và tránh những cuộc truy lùng của quân Pháp. Những đường hầm ấy chưa phải là một hệ thống liên hoàn lớn, nhưng chính chúng đã đặt nền móng cho mạng lưới địa đạo phát triển về sau.

Bước sang thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt từ những năm 1960, chiến tranh tại Củ Chi ngày càng trở nên ác liệt. Những cuộc càn quét, bom pháo và các hoạt động quân sự khiến cuộc sống trên mặt đất trở nên vô cùng nguy hiểm. Để tồn tại, người dân và lực lượng cách mạng phải tìm cách đưa một phần cuộc sống xuống lòng đất. Từ những đoạn hầm nhỏ của thời chống Pháp, họ tiếp tục đào từng đoạn, nối từng đoạn, mở rộng thành những nhánh đường ngầm ngày càng dài và phức tạp.

Công việc ấy được thực hiện trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Người dân chủ yếu sử dụng cuốc, xẻng, cuốc chim và những dụng cụ lao động thô sơ để đào đất. Có khi phải đào vào ban đêm để tránh bị phát hiện. Đất đào lên cũng phải được tìm cách vận chuyển, rải xuống ruộng, hòa vào đất mặt hoặc ngụy trang để không tạo thành dấu hiệu bất thường. Mỗi mét đường hầm là biết bao công sức, mồ hôi và cả sự nguy hiểm của những người tham gia đào hầm.

Họ không thể đào một lúc cả một “thành phố” dưới lòng đất. Mỗi gia đình, mỗi tổ, mỗi đơn vị đào một đoạn; sau đó những đoạn hầm được nối lại với nhau. Qua thời gian, mạng lưới ấy ngày càng mở rộng, tạo thành một hệ thống đường hầm liên hoàn. Đó chính là điểm đặc biệt của Địa đạo Củ Chi: nó không phải công trình được xây dựng trong một thời gian ngắn theo một bản thiết kế duy nhất, mà là kết quả của nhiều năm đào, mở rộng, sửa chữa và nối các đường hầm trong chiến tranh.

Khi chiến tranh chống Mỹ bước vào giai đoạn khốc liệt, nhất là trong những năm 1965–1972, Củ Chi trở thành khu vực chiến sự ác liệt. Trên mặt đất là bom đạn và những cuộc hành quân; dưới lòng đất là nơi con người tìm cách duy trì sự sống và tổ chức chiến đấu. Trong địa đạo dần xuất hiện những khu vực phục vụ nhiều nhu cầu khác nhau như hầm chỉ huy, nơi nghỉ ngơi, kho lương thực, kho vũ khí, bệnh xá, nhà bếp và các khu sinh hoạt.

Chùm ảnh tư liệu

1 / 3

Ảnh tư liệu của bài viết.

Một trong những sáng kiến phục vụ cuộc sống dưới lòng đất là bếp Hoàng Cầm. Bếp được thiết kế để hạn chế và phân tán khói, giúp việc nấu ăn kín đáo hơn trong điều kiện đối phương thường xuyên quan sát từ trên không và mặt đất. Những sáng kiến như vậy cho thấy con người Củ Chi không chỉ tìm cách chiến đấu mà trước hết phải tìm cách sống sót giữa một vùng đất luôn bị chiến tranh đe dọa.

Địa đạo vì thế dần trở thành nơi trú ẩn, nơi sinh hoạt và cũng là một bộ phận của căn cứ chiến đấu. Người dân có thể xuống hầm khi bom đạn xảy ra, cán bộ có thể ẩn náu, thương binh được chăm sóc trong các bệnh xá dưới lòng đất, còn lực lượng chiến đấu có thể sử dụng hệ thống đường hầm để di chuyển và tổ chức hoạt động.

Trên mặt đất, đối phương nhiều lần tìm cách phát hiện và phá hủy hệ thống địa đạo. Những chiến dịch quân sự lớn như Cedar Falls năm 1967 được tiến hành tại khu vực Củ Chi và vùng lân cận. Quân Mỹ sử dụng bộ binh, thiết giáp, máy bay, pháo binh và nhiều phương tiện khác để tìm kiếm lực lượng cách mạng. Để đối phó với hệ thống hầm, họ còn sử dụng những binh sĩ đặc biệt được gọi là “tunnel rats”, chuyên chui xuống đường hầm để tìm kiếm và phá hủy các cơ sở bên trong.

Nhưng càng bị đánh phá, hệ thống địa đạo càng được sửa chữa, củng cố và thích nghi. Những người sống dưới lòng đất phải học cách di chuyển trong bóng tối, tiết kiệm nước và lương thực, giữ bí mật các cửa hầm và tìm cách duy trì cuộc sống trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt.

Điều đáng nói là Địa đạo Củ Chi không được tạo nên bởi máy móc hiện đại hay những công trình xây dựng quy mô lớn. Nó được hình thành từ đất, từ những dụng cụ lao động đơn giản và từ sức người. Từng nhát cuốc, từng nhát xẻng được thực hiện trong hoàn cảnh mà chỉ một tiếng động bất thường hay một dấu đất mới cũng có thể khiến cả một khu vực bị phát hiện.

Từ những đoạn hầm thô sơ trong thời kháng chiến chống Pháp, qua nhiều năm chiến tranh chống Mỹ, mạng lưới ấy dần phát triển thành một hệ thống đường ngầm rộng lớn. Đó là một quá trình lâu dài, gắn liền với cuộc sống và chiến đấu của quân dân Củ Chi.

Ngày nay, chiến tranh đã lùi xa. Những người từng sống dưới lòng đất năm nào đã trở về với cuộc sống hòa bình. Củ Chi cũng từng bước hồi sinh trên chính mảnh đất từng bị bom đạn cày xới. Nhưng những đường hầm vẫn còn đó, như một chứng tích đặc biệt của lịch sử.

Đứng trước một cửa hầm nhỏ hôm nay, thật khó hình dung rằng từ chính những khoảng đất tưởng như bình thường ấy, nhiều thế hệ người dân đã từng đào xuống từng mét đất để tìm một nơi trú ẩn, một nơi sinh tồn và một cách bảo vệ quê hương.

Địa đạo Củ Chi không được tạo nên trong một ngày. Nó được đào bằng từng nhát cuốc, nối bằng từng đoạn hầm và giữ lại bằng sự kiên trì của những con người muốn sống sót, muốn bảo vệ quê hương giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Chính điều đó làm nên giá trị đặc biệt của “Đất thép Củ Chi” trong lịch sử.