ĐỊA ĐẠO ĐÁM TOÁI – CHỨNG TÍCH LỊCH SỬ DƯỚI LÒNG ĐẤT
Địa đạo Đám Toái nằm tại thôn Phú Quý, xã Bình Châu, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Đây là một di tích lịch sử gắn liền với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ của quân và dân Quảng Ngãi.
Địa đạo được nhân dân và du kích địa phương đào từ thời kháng chiến chống Pháp (1945–1954), vừa làm nơi tránh bom đạn, vừa làm công sự chiến đấu. Địa đạo Đám Toái còn nối với địa đạo Châu Thuận và An Hải, tạo thành hệ thống địa đạo liên hoàn dài gần 4km dọc vùng ven biển Bình Châu.
Đến những năm 1962–1965, trước yêu cầu cứu chữa thương binh trên chiến trường Đông Bắc Quảng Ngãi, lực lượng quân giải phóng đưa Trạm phẫu thuật tiền phương A100 về đặt trong địa đạo Đám Toái. Địa đạo được đào sâu khoảng 5m, dài gần 100m, gồm 8 ga và 12 ngách. Các ga có giường tre để thương bệnh binh nằm điều trị; các ngách được sử dụng để chứa thuốc men, y cụ và vật dụng cần thiết. Nơi đây thực sự trở thành một bệnh viện dã chiến nằm dưới lòng đất.
Sau các chiến thắng Ba Gia tháng 5/1965 và Vạn Tường tháng 8/1965, chiến trường Đông Bắc Quảng Ngãi trở nên đặc biệt ác liệt. Quân Mỹ tăng cường các cuộc hành quân, pháo kích và trực thăng nhằm tìm kiếm lực lượng quân giải phóng.
Ngày 9/9/1965, lính Mỹ càn vào thôn Phú Quý. Trong quá trình lùng sục, chúng phát hiện hai quân y đang làm nhiệm vụ gần địa đạo là Thái Văn Còn, quân y sĩ, và một nữ y tá tên Lệ. Hai người bị bắt và sát hại bằng thuốc nổ. Sau đó, quân Mỹ phát hiện địa đạo Đám Toái và dùng mìn, thuốc nổ đánh sập các cửa hầm và lỗ thông hơi. Bên trong địa đạo lúc ấy có các thương bệnh binh và cán bộ, nhân viên quân y đang điều trị.
Sau khi địa đạo bị đánh sập, 66 thương bệnh binh và quân y đã hy sinh. Trong đêm 9/9, nhân dân và du kích địa phương tìm được 5 thi thể ở khu vực cửa hầm. 61 người còn lại nằm sâu trong lòng địa đạo. Do chiến tranh ác liệt, việc khai quật không thể thực hiện nên địa đạo được lấp lại, trở thành nơi an nghỉ chung của những người đã hy sinh.
Nhiều năm sau chiến tranh, việc tìm kiếm và quy tập được thực hiện. Năm 1997, 66 di hài được khai quật và an táng tại nghĩa trang trong khu di tích. Địa đạo cũng được phục dựng để bảo tồn chứng tích lịch sử và phục vụ công tác giáo dục truyền thống.
Ngày 30/12/1991, Địa đạo Đám Toái được công nhận là Di tích lịch sử Quốc gia theo Quyết định số 2307/QĐ-VH.
Ngày nay, Đám Toái không chỉ là một công trình quân sự dưới lòng đất. Đây còn là nơi ghi dấu sự hy sinh của 66 thương bệnh binh và cán bộ, nhân viên quân y, đồng thời phản ánh một phần lịch sử chiến đấu và cứu chữa thương binh của quân dân Quảng Ngãi trong kháng chiến. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, địa đạo vẫn nằm đó như một chứng nhân của chiến tranh.
Đám Toái – một địa danh nhỏ bên vùng biển Bình Châu, nhưng chứa đựng một phần ký ức lớn của lịch sử Quảng Ngãi.
