Địa đạo Vịnh Mốc

Có những nơi không ồn ào mà vẫn khiến người ta nghẹn lại khi bước chân vào. Địa đạo Vịnh Mốc là một nơi như thế. Nằm ở xã Vĩnh Thạch, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị, địa đạo không chỉ là một công trình quân sự độc đáo, mà là minh chứng sống động cho ý chí sinh tồn mãnh liệt của người dân vùng “tọa độ lửa” những năm chiến tranh.

Từ năm 1965, khi không quân Mỹ đánh phá ác liệt khu vực Vĩnh Linh nhằm cắt đứt sự chi viện cho miền Nam, làng mạc bị san phẳng, đất đá bị cày xới. Bom rơi dày đặc đến mức người dân không còn cách nào sống trên mặt đất. Nhưng họ cũng không rời bỏ quê hương. Thay vì đi, họ chọn đào xuống. Bằng cuốc, xẻng thô sơ và đôi bàn tay trần, họ đào nên một hệ thống hầm dài gần 2 km, sâu từ 12 đến hơn 20 mét, gồm ba tầng kiên cố. Trong lòng đất ấy có giếng nước, kho lương thực, hội trường, trạm y tế và cả phòng hộ sinh.

Trong chuyến tham quan địa đạo, tôi được nghe ông Nguyễn Văn Lợi – một nhân chứng từng sống trong địa đạo khi còn là cậu bé – kể lại. Ông năm nay đã ngoài bảy mươi, giọng nói chậm rãi nhưng rõ ràng.

“Hồi đó, bom nổ suốt ngày đêm. Nhà cửa trên mặt đất không còn gì cả. Ban ngày dân làng xuống ở dưới địa đạo, tối tranh thủ lên trồng sắn, trồng khoai. Nghe tiếng máy bay là lại chạy xuống ngay.”

Ông kể rằng lúc đầu ai cũng sợ. Đào hầm sâu như vậy, đất có thể sập bất cứ lúc nào. Nhưng rồi quen dần. Mỗi gia đình được bố trí một khoang nhỏ đủ chỗ nằm. Trẻ con vẫn được học chữ ngay trong lòng đất. Người lớn thay nhau trực gác và tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ.

Điều khiến tôi lặng người là khi ông nhắc đến những đứa trẻ sinh ra trong địa đạo. Theo tư liệu lịch sử và lời kể của người dân, đã có 17 em bé chào đời an toàn trong lòng đất Vịnh Mốc. Ông Lợi nói:

“Lúc đó thiếu thốn đủ thứ, chỉ có đèn dầu và mấy bà đỡ trong làng. Nhưng con nít vẫn sinh ra khỏe mạnh. Chiến tranh dữ dội, mà sự sống vẫn không chịu lùi.”

Tôi bước theo ông qua những đường hầm hẹp, trần thấp, vách đất mát lạnh. Có đoạn phải cúi gập người mới đi được. Ông chỉ cho tôi căn phòng nhỏ từng là nơi gia đình ông ở suốt nhiều năm. “Bốn người ngủ ở đây,” ông nói, tay chạm nhẹ vào vách đất. Không gian ấy chật hẹp đến khó tin, vậy mà đã che chở biết bao phận người.

Khi bước lên khỏi cửa hầm, ánh nắng biển Cửa Tùng tràn xuống rực rỡ. Tôi chợt hiểu vì sao địa đạo Vịnh Mốc không chỉ là một di tích, mà là biểu tượng của lòng kiên cường. Người dân nơi đây đã biến lòng đất thành ngôi làng thứ hai của mình. Họ không sống cầm chừng, mà sống có tổ chức, có niềm tin vào ngày mai.

Câu chuyện của ông Nguyễn Văn Lợi khiến lịch sử trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Không phải những con số khô khan, mà là ký ức của một con người cụ thể – từng ăn, ngủ, lớn lên trong bóng tối của địa đạo, từng nghe tiếng bom rung chuyển trên đầu.

Hôm nay, địa đạo Vịnh Mốc đã trở thành điểm tham quan cho du khách trong và ngoài nước. Nhưng với những người như ông Lợi, đó không chỉ là di tích. Đó là một phần tuổi thơ, một phần ký ức không thể quên rằng sự bình yên hôm nay đã được gìn giữ bằng những nhát cuốc âm thầm năm xưa – bằng quyết tâm “còn người còn làng” của những con người bình dị mà phi thường.