ĐỊA ĐIỂM NHÀ THẦY TRƯƠNG VĂN HIẾN

Địa điểm nhà thầy Trương Văn Hiến hiện tọa lạc ở thôn Thắng Công, phường Bình Định, tỉnh Gia Lai, cách trung tâm tỉnh lỵ tỉnh khoảng 33km. Thôn Thắng Công xưa kia nằm trong vùng thị tứ An Thái, cách bến An Thái hơn 1km, là thủ phủ của huyện Tuy Viễn xưa. Với vị trí địa lý thuận lợi nằm dọc bên tả ngạn sông Kôn, lại là một vùng thị tứ sầm uất, nên thuyền ghe từ Bình Khê xuống, từ cửa Thị Nại, cảng Nước Mặn, Gò Bồi và các tỉnh khác qua đầm Thị Nại lên mua bán tấp nập, đoạn sông Kôn này lúc nào cũng đông vui, kẻ trên bến người dưới thuyền mua bán, trao đổi các mặt hàng nông, lâm, thủy sản, thủ công... Đây chính là nơi thầy Trương Văn Hiến chọn làm quê hương thứ hai để sinh sống và lập nghiệp sau khi rời quê vào Nam. Nơi đây, ông đã mở trường dạy học cả văn lẫn võ, nên nhân dân quanh vùng thường gọi ông là thầy giáo Hiến. Học trò quanh vùng tìm đến học thầy giáo Hiến rất đông, trong đó có ba anh em Tây Sơn: Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ. Ông là người thầy có học vấn cao, văn võ song toàn, hiểu rõ nội tình đất nước, từ cuộc sống của tầng lớp trên vương giả về sống cùng những người dân lam lũ đói nghèo, hằng ngày thấy cảnh khổ cực của người dân lao động, sự tham lam của quan lại địa phương. Trương Văn Hiến là người có vai trò ảnh hưởng trực tiếp đến sự nghiệp triều đại Tây Sơn. Ông đã truyền thụ kiến thức, dũng khí, mưu lược, đào tạo nên những anh hùng tiêu biểu của triều đại Tây Sơn. Tuy nhiên, trải qua nhiều biến cố lịch sử, hiện nay có rất ít tài liệu nghiên cứu cũng như viết về thân thế sự nghiệp của thầy giáo Hiến, người thầy đã có công đào tạo nhiều nhân tài có công lớn đối với Phong trào nông dân Tây Sơn.

Theo sách Võ Nhân Bình Định của tác giả Quách Tấn – Quách Giao và một số tài liệu khác đều có chép: Vốn người Hoan Châu, Trương Văn Hiến là anh em thúc bá với Trương Văn Hạnh. Trương Văn Hạnh là một đại thần dưới triều Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát. Năm Ất Dậu (1765) Võ Vương mất. Vì thế tử đã mất từ lâu, con lại còn thơ ấu nên Võ Vương di chiếu lập người con thứ hai là Nguyễn Phúc Luân lên nối ngôi. Quốc phó Trương Phúc Loan chuyên quyền, thông đồng cùng hoạn quan lập di chiếu giả, đưa người con thứ mười sáu của Võ Vương là Nguyễn Phúc Thuần lên ngôi chúa. Thuần khi ấy mới có 12 tuổi. Các quan trong triều cúi đầu tuân mệnh. Riêng có Trương Văn Hạnh tỏ ý phản đối. Trương Phúc Loan bắt đem giết đi. Trương Văn Hiến sợ bị vạ lây bèn bỏ vào Nam.

Sau khi định cư, ổn định cơ nghiệp ở đây, thầy giáo Hiến đã lập gia đình và có được một người con là Trương Văn Đa, sau này là con rể của Nguyễn Nhạc.

Thầy Trương Văn Hiến là một người văn võ song toàn, có tấm lòng nghĩa hiệp, giàu lòng yêu nước thương dân. Ông là người đầu tiên thổi vào tâm hồn ba anh em nhà Tây Sơn tình yêu quê hương đất nước, nỗi đồng cảm của người dân lao động, sự phản kháng với tập đoàn phong kiến chúa Nguyễn hà khắc cai trị nhân dân, chia cắt đất nước. Đó là nhận thức buổi ban đầu, để sau này qua thực tế xã hội ngày càng hun đúc, tạo nên sức mạnh tinh thần, làm nên cuộc khởi nghĩa nông dân quật khởi. Ba anh em Tây Sơn đã thụ bẩm được ở thầy giáo Hiến không chỉ là văn chương chữ nghĩa mà còn là lòng yêu nước thương dân. Vốn là môn khách của quan Nội hữu Trương Văn Hạnh, người từng sống và làm việc ở ngay trong phủ Chúa Nguyễn, thầy giáo Hiến còn chỉ rõ cho ba anh em Tây Sơn những thông tin về nội tình thối nát của tập đoàn thống trị họ Nguyễn đương thời. Qua đó cho thấy thầy giáo Hiến đã ảnh hưởng rất nhiều đến sự hình thành tư tưởng và chí hướng chính trị của anh em Tây Sơn, là người thầy, là quân sư truyền thụ kiến thức, dũng khí, mưu lược cho ba anh em Tây Sơn. Ông đóng vai trò quan trọng đến sự hình thành và phát triển của phong trào nông dân Tây Sơn. Sự thành công của một thầy giáo thể hiện bằng những thành tựu và địa vị mà những học trò của ông đạt được. Có lẽ trong lịch sử Việt Nam không ai qua được một ông giáo ít tiếng tăm nhưng lại có những môn đệ nổi tiếng, lưu danh sử sách. Đó chính là thầy giáo Trương Văn Hiến, thầy dạy học và cũng là quân sư của các thủ lĩnh Tây Sơn: Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ.

Thầy giáo Hiến đã đào tạo được một nhóm học trò thật sự có thể dẹp yên thiên hạ theo chí nguyện của thầy. Học trò của ông đã có 2 người lên ngôi Hoàng đế và 1 người được phong Vương, đó chính là Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ, Hoàng đế Thái Đức – Nguyễn Nhạc và Đông Định Vương Nguyễn Lữ.

Ngoài 3 anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, thầy giáo Hiến cũng đào tạo nên nhiều đại thần phò tá đắc lực cho nhà Tây Sơn, có thể kể ra những cái tên nổi bật như: Đô đốc Võ Văn Dũng, Đô đốc Đặng Văn Long và Phan Văn Lân … Trương Văn Đa, sinh tại An Thái, Nhơn Phúc, Bình Định (là con trai và cũng là học trò Trương Văn Hiến, con rể Nguyễn Nhạc) là tướng Tây Sơn, có công đánh quân Xiêm, làm trấn thủ Gia Định rất được lòng dân, sau là thầy dạy Thái tử Bảo.

Sinh ra trong thời loạn lạc, bản thân phải lưu vong nơi đất khách nhưng thầy Trương Văn Hiến vẫn cố gắng lập nên trường lớp để truyền dạy cho học trò mà không bi quan, xuôi tay với thời cuộc. Những cố gắng của thầy Trương Văn Hiến trong thời loạn lạc chính là nỗ lực gửi gắm hoài bão kinh bang tế thế dang dở của mình vào tay lớp người hậu sinh. Ông chính là linh hồn của phong trào khởi nghĩa nông dân vĩ đại nhất trong lịch sử dân tộc Việt Nam.

Di tích Địa điểm Nhà thầy Trương Văn Hiến đã được Uỷ ban nhân dân tỉnh Bình Định (nay là Gia Lai) công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh ngày 07/03/2019.