Điện Biên – từ Mường Trời đến miền đất chiến lược

Từ thuở xa xưa, vùng đất mang tên Điện Biên đã hiện lên trong tâm thức cư dân Tây Bắc như một miền đất thiêng. Khi lịch sử còn hòa lẫn với huyền thoại, nơi đây được gọi là Mường Then – nghĩa là Mường Trời, chốn giao hòa giữa con người và thần linh. Với người Thái, đó không chỉ là vùng cư trú mà còn được coi là đất tổ, nơi khởi nguồn của nhiều ngành Thái hiện đang sinh sống ở Việt Nam, Lào và Thái Lan.

Về sau, tên gọi Mường Thanh xuất hiện, gắn với hình ảnh một thung lũng rộng lớn, phì nhiêu, được bao bọc bởi núi rừng trùng điệp. Khi tù trưởng Lạng Chương đưa người Thái Đen từ Mường Lò vào khai phá, vùng đất ấy còn được gọi là Song Thanh, biểu tượng cho hai mường lớn: Thanh Nưa (Thanh trên) và Thanh Tẩu (Thanh dưới), trải dài theo dòng Nậm Rốm hiền hòa.

Khoảng thế kỷ X – XII, người Thái đã dựng nên Viềng Xam Mún (thành Tam Vạn), trung tâm cư trú và phòng thủ quan trọng của vùng. Từ đây, các mường như Mường Phăng, Mường Nha, Mường Luân, Mường Lào, Mường Lói… hình thành, tạo nên một không gian văn hóa – xã hội rộng lớn lan sang cả Sơn La và đất Thượng Lào.

Lịch sử dân tộc thăng trầm cũng in dấu đậm nét nơi miền biên viễn này. Khi đất nước Văn Lang rơi vào ách đô hộ phương Bắc, Điện Biên thuộc quận Giao Chỉ, cùng các dân tộc anh em chịu cảnh áp bức. Đến khi nước ta giành lại độc lập, Điện Biên trở về với Tổ quốc. Qua các triều đại Lý, Trần, Lê, rồi Nguyễn, địa danh và cương vực của Điện Biên liên tục thay đổi: từ châu Ninh Viễn, Ninh Biên, đến Phụ Lễ, rồi phủ Điện Biên dưới thời vua Thiệu Trị năm 1841, với phủ lỵ đặt tại Chiềng Lể.

Thời Pháp thuộc, Điện Biên trở thành một phần của khu quân sự Vạn Bé, rồi là phủ Điện Biên thuộc tỉnh Lai Châu. Sau Cách mạng Tháng Tám, vùng đất này bước sang một giai đoạn mới. Từ Khu tự trị Thái – Mèo, đến khi thành lập các tỉnh Tây Bắc năm 1962, rồi tách huyện, lập thị xã, và cuối cùng, tháng 11 năm 2003, thành phố Điện Biên Phủ chính thức ra đời.

Không chỉ có chiều sâu lịch sử, Điện Biên còn mang dáng vóc đặc biệt về địa lý. Đó là một thung lũng lòng chảo rộng lớn, được bao quanh bởi các dãy núi cao trung bình khoảng 1.000 mét, đỉnh cao nhất là Phu Huổi Luông (2.178 m). Bên trong là vùng đồi núi thấp hơn, bao bọc cánh đồng Mường Thanh rộng khoảng 4.000 ha – cánh đồng lớn nhất Tây Bắc, nổi danh qua câu truyền miệng:
“Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc.”

Nhà bác học Lê Quý Đôn từng ca ngợi Mường Thanh là vùng đất “núi sông bao bọc, ruộng đồng màu mỡ, hoa lợi gấp đôi các châu khác”, nơi hội tụ cả vẻ đẹp thiên nhiên lẫn sự giàu có của sản vật.

Từ trung tâm Điện Biên, các tuyến đường bộ và đường thủy tỏa đi khắp Tây Bắc, sang Lào, nối với Trung Quốc và xuôi về đồng bằng Bắc Bộ. Chính vị trí trung tâm giao thông – quân sự – kinh tế ấy đã khiến Điện Biên từ rất sớm trở thành nơi giao tranh giữa các thế lực, đồng thời là vùng đất hội tụ nhiều tộc người: Thái Đen, H’Mông, Lào, Kinh…

Trong ký ức cộng đồng, Điện Biên không chỉ là địa danh hành chính hay chiến trường lịch sử, mà còn là không gian văn hóa sống động, được lưu giữ qua những truyền thuyết, trường ca như “Sống trụ xôn xao”, “Quắm tố mướn”, “Chuyện kể bản mường”.

Từ Mường Trời huyền thoại đến Điện Biên Phủ lẫy lừng, mảnh đất này đã đi qua hàng nghìn năm lịch sử, mang trong mình cả chiều sâu văn hóa, vị trí chiến lược và tinh thần quật cường của con người Tây Bắc – những giá trị làm nên bản sắc riêng của Đất xưa Điện Biên.