"Điện giật, dùi đâm, dao cắt, lửa nung" nhưng không khai một lời

Trần Thị Lý sinh năm 1933 tại tỉnh Quảng Nam, tham gia hoạt động cách mạng từ khi mới 12 tuổi. Trong giai đoạn từ năm 1951 đến 1956, bà tham gia đường dây cán bộ nằm vùng và từng hai lần bị chính quyền bắt giữ, nhưng đều được thả vì không đủ chứng cứ buộc tội. Đến năm 1956, khi bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa bắt giữ lần thứ ba, bà đã phải chịu đựng những hình thức tra tấn tàn độc: bị điện giật, dùi đâm, đổ nước xà phòng, bị dùng dao cắt vào ngực và dùng lửa nung bộ phận sinh dục đến mức mất khả năng sinh sản sau này. Dù trải qua cực hình ấy, bà không hề hé răng khai báo dù chỉ một lời.

Sau hơn hai năm bị giam cầm và tra tấn liên tục mà không khai thác được thông tin, kẻ thù tưởng rằng bà đã chết nên đã ném xác bà ra khỏi nhà lao, tại một đám mía phía sau nhà lao Vĩnh Điện, Điện Bàn. Bằng một nghị lực phi thường, Trần Thị Lý đã sống sót. Tổ chức cách mạng sau đó đưa bà ra miền Bắc theo một hành trình đầy nguy hiểm: từ Quảng Nam vào Sài Gòn, sang Phnôm Pênh của Campuchia, rồi từ đó bay ra Hà Nội. Khi đến nơi, thân thể bà gần như chỉ còn da bọc xương, với 42 vết thương chi chít khắp cơ thể, cân nặng chỉ còn 26 kg.

Giữa năm 1958, tại phòng bệnh số 8, Nhà A1, Bệnh viện Việt - Xô, khi các bác sĩ tiếp nhận bệnh nhân đặc biệt này, ai cũng không khỏi nghẹn ngào. Nhà thơ Tố Hữu đã đến thăm bà tại giường bệnh, và trước hình hài gầy guộc nhưng ánh mắt vẫn kiên cường của người con gái miền Trung, ông đã không kìm được xúc động. Tháng 12 năm 1958, bài thơ "Người con gái Việt Nam" ra đời, sau đó được đưa vào sách giáo khoa, dịch ra nhiều thứ tiếng và gây xúc động trong dư luận quốc tế.