Diệp Minh Châu – Người nghệ sĩ chiến sĩ và bức huyết họa gửi Bác Hồ từ chiến khu Nam Bộ

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp, đặc biệt giai đoạn Nam Bộ kháng chiến 1945–1954.
Phần 1: “Châu vẽ” – cậu bé Bến Tre trở thành họa sĩ

Diệp Minh Châu sinh ngày 10-2-1919 tại Nhơn Thạnh, Bến Tre.

Từ nhỏ, ông đã bộc lộ năng khiếu hội họa và được bạn bè gọi bằng cái tên rất giản dị:

“Châu vẽ”.

Đó là một biệt danh của tuổi thơ, nhưng cũng như một lời báo trước về con đường sau này của ông.

Năm 1940, Diệp Minh Châu ra Hà Nội dự thi vào Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và đỗ thủ khoa khóa XIV (1940–1945). Để có tiền ăn học, ông từng làm thêm công việc vẽ phông màn cho các gánh hát.

Ông bước vào một môi trường đào tạo nghệ thuật danh tiếng nhất Đông Dương lúc bấy giờ.

Ở đó, ông học hội họa một cách bài bản.

Nhưng ông không biết rằng chỉ vài năm nữa, những gì mình học trong giảng đường sẽ phải được đem ra giữa chiến trường.

Bởi lịch sử Việt Nam đang tiến đến một bước ngoặt.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công.

Nhưng ở Nam Bộ, thực dân Pháp được quân Anh hỗ trợ đã quay trở lại.

Chiến tranh bắt đầu.

Và người họa sĩ trẻ đứng trước một lựa chọn.

Tiếp tục con đường nghệ thuật trong điều kiện bình thường?

Hay mang chính nghệ thuật của mình vào cuộc chiến?

Diệp Minh Châu đã chọn con đường thứ hai.

Chú thích ảnh: Chân dung họa sĩ – nhà điêu khắc Diệp Minh Châu. Nguồn: các tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Cổng thông tin về Chủ tịch Hồ Chí Minh và tư liệu mỹ thuật. Ảnh dùng để giới thiệu nhân vật, không gán thời điểm cụ thể nếu nguồn không xác nhận.

Phần 2: Người họa sĩ bước vào hàng ngũ Vệ quốc đoàn

Tháng 9-1945, cuộc kháng chiến chống Pháp bắt đầu ở Nam Bộ.

Diệp Minh Châu tạm gác công việc sáng tác để tham gia chiến đấu bảo vệ quê hương.

Đến tháng 9-1946, ông chính thức gia nhập Vệ quốc đoàn.

Theo tư liệu của Cổng thông tin về Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông được Trần Văn Trà, lúc đó là Khu trưởng Khu 8, giao làm Trưởng ban trừ gian huyện Châu Thành, Bến Tre, kiêm Trưởng ban phóng sự mặt trận.

Một người họa sĩ.

Nhưng lúc này ông không chỉ có cây cọ.

Ông tham gia công tác cách mạng và đi cùng các đơn vị Vệ quốc đoàn.

Gò Công.

Mỹ Tho.

Sa Đéc.

Đồng Tháp Mười.

Những địa danh ấy trở thành những nơi ông vừa hoạt động, vừa quan sát và ghi lại cuộc sống.

Ông nhìn thấy những người lính.

Những người dân.

Những người lao động.

Những cánh rừng.

Những con đường.

Những cuộc chiến đấu.

Và cây cọ của ông bắt đầu ghi lại một Nam Bộ đang sống trong chiến tranh.

Những tác phẩm như “Phong cảnh Đồng Tháp”, “Lớp học bình dân trong lán ven rừng”, “Qua rừng lá”, “Du kích qua làng”, “Chiến sĩ rẽ lau” ra đời trong mạch sáng tác ấy.

Đây chính là bước chuyển quan trọng trong cuộc đời Diệp Minh Châu:

từ người học nghệ thuật trở thành người nghệ sĩ chiến sĩ.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Nam Bộ và lực lượng Vệ quốc đoàn trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp. Nguồn: các cơ quan lưu trữ, bảo tàng và tư liệu lịch sử. Ảnh nhằm tái hiện bối cảnh hoạt động của Diệp Minh Châu, không khẳng định ông xuất hiện trong các ảnh trên.

Phần 3: Cây cọ đi theo người lính

Diệp Minh Châu không đứng ngoài chiến trường để tưởng tượng về chiến tranh.

Ông đi theo các đơn vị Vệ quốc đoàn.

Vì thế, những gì ông vẽ được hình thành từ những gì ông trực tiếp nhìn thấy.

Một lớp học bình dân giữa lán ven rừng.

Một nhóm du kích đi qua làng.

Một chiến sĩ rẽ lau.

Những cảnh lao động và sản xuất.

Những cảnh chiến đấu.

Đó là những hình ảnh bình dị nhưng rất quan trọng.

Bởi chiến tranh không chỉ có tiếng súng.

Một cuộc kháng chiến còn cần những người dân sản xuất.

Những lớp học vẫn phải duy trì.

Những người lính phải hành quân.

Những vùng căn cứ phải tồn tại.

Và những người nghệ sĩ phải ghi lại tất cả những điều ấy.

Diệp Minh Châu đã làm công việc đó.

Ông dùng nghệ thuật như một cách lưu giữ cuộc sống của Nam Bộ trong kháng chiến.

Không phải mọi nhân vật trong tranh đều có tên.

Không phải mọi người ông gặp đều được lịch sử ghi lại.

Nhưng họ vẫn xuất hiện trong tác phẩm.

Những con người bình thường.

Những con người mà nếu không có những bức ký họa và tranh vẽ ấy, có thể rất khó để thế hệ sau hình dung được đời sống của một chiến khu miền Nam những năm đầu kháng chiến.

Chú thích ảnh: Một số tác phẩm của Diệp Minh Châu gắn với đời sống chiến đấu, lao động và sinh hoạt ở Nam Bộ trong kháng chiến. Nguồn: các tư liệu mỹ thuật và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 4: Vàm Nước Trong – bức tranh vẽ người chiến sĩ đã hy sinh

Trong số những tác phẩm thời kỳ này có một câu chuyện đặc biệt đau xót.

Đó là bức “Chiến sĩ Lê Hồng Sơn hy sinh trong lúc xung phong”, được Diệp Minh Châu thực hiện năm 1947 tại Vàm Nước Trong, Mỏ Cày.

Nguồn tư liệu của Cổng thông tin về Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ Quốc phòng cho biết ông đã vẽ tác phẩm ngay tại trận địa, sử dụng máu của người chiến sĩ đã hy sinh làm chất liệu.

Chi tiết ấy rất ám ảnh.

Một người lính vừa ngã xuống.

Một người họa sĩ đứng trước sự hy sinh ấy.

Không phải trong một phòng vẽ.

Không có ánh sáng đẹp.

Không có sự yên tĩnh.

Chỉ có chiến trường.

Và trước mắt ông là một con người vừa dùng tuổi trẻ của mình để chiến đấu.

Diệp Minh Châu đã ghi lại khoảnh khắc ấy.

Tên người chiến sĩ được giữ lại:

Lê Hồng Sơn.

Điều đó có ý nghĩa rất lớn.

Bởi một người lính hy sinh trên chiến trường có thể chỉ còn lại trong ký ức của đồng đội và gia đình.

Nhưng ở đây, khuôn mặt và sự hy sinh của anh được đưa vào một tác phẩm nghệ thuật.

Một con người đã chết.

Nhưng hình ảnh của anh tiếp tục sống.

Đó cũng là một trong những công việc thầm lặng của nghệ thuật thời chiến:

giữ tên và giữ gương mặt cho những người đã ngã xuống.

Phần 5: Ngày 2-9-1947 ở Đồng Tháp Mười

Và rồi đến một ngày đã trở thành dấu mốc đặc biệt trong cuộc đời Diệp Minh Châu.

2 tháng 9 năm 1947.

Hai năm sau ngày nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tuyên bố độc lập.

Tại xã Thiện Hộ, chiến khu Đồng Tháp Mười, có một hội chợ mừng Lễ Độc lập.

Diệp Minh Châu có mặt ở đó.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ông nghe lại Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đài phát thanh tiếng nói Nam Bộ, đồng thời nghe thiếu nhi hát bài “Ca ngợi Hồ Chủ tịch” của nhạc sĩ Lưu Hữu Phước.

Giữa chiến khu Đồng Tháp Mười.

Giữa một cuộc chiến đang diễn ra.

Một ngày Quốc khánh không thể giống những ngày Quốc khánh trong thời bình.

Không có quảng trường lớn.

Không có những đoàn người đông đúc trong một thành phố yên bình.

Nhưng có một niềm tin.

Một niềm tin vào ngày đất nước độc lập và thống nhất.

Và người họa sĩ trẻ đã xúc động mạnh.

Ông nghĩ đến Bác Hồ.

Nghĩ đến miền Bắc.

Nghĩ đến miền Trung.

Nghĩ đến miền Nam.

Và ông muốn vẽ một hình ảnh mà trong đó ba miền cùng ở bên Bác.

Nhưng ông không có mực màu theo cách thông thường.

Ông đã lựa chọn một chất liệu đặc biệt.

Máu của chính mình.

Chú thích ảnh: Tư liệu về chiến khu Đồng Tháp Mười và Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các kho lưu trữ. Không có ảnh xác nhận trực tiếp khoảnh khắc Diệp Minh Châu vẽ tranh ngày 2-9-1947, vì vậy ảnh chỉ tái hiện không gian lịch sử.

Phần 6: Bức tranh được vẽ bằng máu

Diệp Minh Châu lấy máu từ cánh tay mình.

Rồi dùng máu ấy để vẽ.

Trên nền lụa, ông thể hiện Chủ tịch Hồ Chí Minh và ba em nhỏ đại diện cho thiếu nhi Bắc – Trung – Nam.

Bức tranh ngày nay được biết đến với tên “Chủ tịch Hồ Chí Minh và thiếu nhi Bắc, Trung, Nam” hoặc “Bác Hồ với ba cháu thiếu nhi Trung Nam Bắc”.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận đây là tác phẩm được vẽ bằng máu trên lụa ngày 2-9-1947, kích thước 70 × 90 cm.

Đây là một tác phẩm rất đặc biệt trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam.

Không chỉ vì chất liệu.

Mà vì ý nghĩa của hình tượng.

Bác Hồ ở giữa.

Ba em nhỏ tượng trưng cho ba miền.

Bắc.

Trung.

Nam.

Ba miền khi ấy vẫn đang trong một cuộc chiến lâu dài.

Nhưng trong bức tranh, khoảng cách ấy không còn.

Ba đứa trẻ cùng hướng về Bác.

Và dưới nét vẽ ấy là khát vọng:

đất nước được thống nhất.

Điều đặc biệt là khi vẽ bức tranh này, Diệp Minh Châu chưa từng gặp trực tiếp Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ông vẽ Bác dựa trên hình ảnh và trí tưởng tượng của mình. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng xác nhận chi tiết này.

Đó khiến câu chuyện càng đáng nhớ.

Người họa sĩ trẻ chưa từng gặp Bác.

Nhưng lại dùng máu của chính mình để vẽ Người.

Đối với ông, đó không chỉ là một bức chân dung.

Đó là một lời gửi gắm.

Một lời thề của người nghệ sĩ với đất nước.

Chú thích ảnh: “Chủ tịch Hồ Chí Minh và thiếu nhi Bắc – Trung – Nam”, Diệp Minh Châu, 1947, tranh lụa vẽ bằng máu. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia – nơi hiện lưu giữ tác phẩm gốc. Đây là ảnh thật của hiện vật, không phải ảnh tái dựng.

Phần 7: “Tất cả thân con, đời con là của Cha rồi”

Cùng với bức tranh, Diệp Minh Châu gửi một lá thư cho Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Lá thư đề ngày:

Khu 8, 2-9-1947.

Trong thư, ông gọi Bác Hồ bằng cách xưng hô rất đặc biệt:

“Cha già Hồ Chí Minh”.

Ông kể rằng mình đã đưa nghệ thuật vào hàng ngũ Vệ quốc đoàn.

Ông nói Cách mạng Tháng Tám đã giải phóng cho nghệ thuật của mình.

Và cuối thư có một câu trở thành một trong những lời được nhắc đến nhiều nhất khi nói về ông:

“Tất cả thân con, đời con là của Cha rồi.”

Đó không phải lời của một người nghệ sĩ đang đứng ngoài cuộc chiến.

Đó là lời của một thanh niên đang sống giữa chiến khu.

Ông đã tự xác định rằng tài năng của mình phải phục vụ cuộc kháng chiến.

Nhưng điều đáng chú ý là trong thư, ông không chỉ nói về bản thân.

Ông nói thay tình cảm của văn nghệ sĩ Nam Bộ.

Ở góc trái phía dưới bức tranh còn có dòng chữ ông ghi:

“Thay mặt cho nghệ sĩ Nam bộ…”

Những câu chữ ấy cho thấy bức tranh không chỉ được ông xem là một món quà cá nhân.

Ông muốn nó trở thành tiếng lòng của những người nghệ sĩ Nam Bộ đang ở trong kháng chiến.

Đó là lý do bức huyết họa vượt khỏi phạm vi của một tác phẩm nghệ thuật.

Nó trở thành một chứng tích tinh thần của cả một thế hệ văn nghệ sĩ.

Chú thích ảnh: Tư liệu về bức thư bằng máu và những dòng chữ của Diệp Minh Châu gửi Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng bức huyết họa. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Bảo tàng Lịch sử – Bộ Quốc phòng.

Phần 8: Bức tranh vượt hàng nghìn cây số ra Việt Bắc

Bức tranh được gửi từ Nam Bộ ra Việt Bắc.

Nhưng hành trình của nó không đơn giản.

Đó là thời chiến.

Đường sá nguy hiểm.

Liên lạc khó khăn.

Và bức tranh phải vượt qua một khoảng cách rất lớn để đến được nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đang hoạt động.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Trần Văn Trà đã mang bức tranh từ Nam Bộ ra Việt Bắc vào năm 1949.

Và rồi một khoảnh khắc lịch sử đã được ghi lại bằng máy ảnh:

Chủ tịch Hồ Chí Minh xem bức tranh.

Một bức tranh được vẽ bằng máu của một người nghệ sĩ trẻ ở chiến khu Nam Bộ.

Hai năm sau ngày nó được hoàn thành.

Bức ảnh ấy ngày nay trở thành một trong những hình ảnh đặc biệt về mối quan hệ giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và văn nghệ sĩ trong kháng chiến.

Nó cũng khiến câu chuyện trở nên trọn vẹn.

Người gửi ở miền Nam.

Người nhận ở Việt Bắc.

Ở giữa là một bức tranh.

Và trong bức tranh là hình ảnh:

Bắc – Trung – Nam cùng hướng về một mái nhà chung.

Chú thích ảnh: Chủ tịch Hồ Chí Minh xem bức tranh vẽ bằng máu của Diệp Minh Châu, do đồng chí Trần Văn Trà mang từ Nam Bộ ra Việt Bắc năm 1949. Nguồn: Cổng thông tin về Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Đây là ảnh tư liệu lịch sử thật, không phải ảnh dựng lại.

Phần 9: Một lần gặp Bác và những bức tranh về Người

Điều đặc biệt là sau khi gửi bức huyết họa, Diệp Minh Châu về sau đã có cơ hội gặp và sống gần Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Việt Bắc.

Đây là một bước ngoặt trong sự nghiệp của ông.

Trước đó, ông vẽ Bác bằng trí tưởng tượng.

Sau này, ông được quan sát Bác trong đời sống thực tế.

Ông có cơ hội nghiên cứu dáng đi, tư thế, khuôn mặt và những khoảnh khắc đời thường của Người.

Từ đó, hàng loạt tác phẩm ra đời.

Có:

“Bố cục nhà Bác trên đồi” – tranh lụa, 1951.

“Bác làm việc ở nhà sàn Việt Bắc” – sơn dầu, 1951.

“Bác câu cá bên bờ suối” – sơn dầu, 1951.

“Ánh nắng trưa trước sân nhà Bác” – 1951.

Những tác phẩm này cho thấy sự thay đổi rất rõ.

Nếu bức huyết họa năm 1947 là hình ảnh Bác trong tâm tưởng của một người con miền Nam chưa từng gặp Người, thì những tác phẩm sau này lại được hình thành từ sự quan sát trực tiếp.

Diệp Minh Châu từ đó trở thành một trong những nghệ sĩ gắn bó đặc biệt với việc khắc họa hình tượng Hồ Chí Minh.

Nhưng điều đáng nói là:

mọi thứ bắt đầu từ bức tranh máu ở Đồng Tháp Mười.

Chú thích ảnh: Một số tác phẩm Diệp Minh Châu sáng tác về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong thời kỳ Việt Bắc. Nguồn: Cổng thông tin về Chủ tịch Hồ Chí Minh và các tư liệu mỹ thuật. Các tác phẩm được sử dụng để cho thấy quá trình chuyển từ hình dung về Bác sang quan sát trực tiếp.

Phần 10: Từ người họa sĩ đến nhà điêu khắc

Năm 1952, Diệp Minh Châu rời Việt Bắc sang Tiệp Khắc học điêu khắc tại Viện Hàn lâm Mỹ thuật Tiệp Khắc.

Đây là một bước chuyển quan trọng.

Ông không chỉ còn là họa sĩ.

Ông trở thành một trong những nghệ sĩ đặt nền móng cho nền điêu khắc cách mạng và điêu khắc hiện đại Việt Nam.

Sau khi trở về, ông tiếp tục giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Việt Nam từ năm 1956.

Trong những năm đất nước còn chia cắt, ông vẫn hướng về miền Nam.

Những tác phẩm như:

“Võ Thị Sáu trước quân thù”

“Lòng người miền Nam”

“Căm thù Phú Lợi”

“Miền Nam bất khuất”

“Miền Nam thành đồng”

“Người mẹ miền Nam”

cho thấy mạch sáng tác về miền Nam vẫn xuyên suốt trong sự nghiệp của ông.

Những tác phẩm ấy không chỉ kể về chiến tranh.

Chúng thể hiện một miền Nam mà ông luôn hướng về.

Một quê hương mà ông đã từng trực tiếp chiến đấu.

Một quê hương ông không quên ngay cả khi sống và làm việc ở miền Bắc.

Chú thích ảnh: Một số tác phẩm điêu khắc tiêu biểu của Diệp Minh Châu về miền Nam và các đề tài cách mạng. Nguồn: Cổng thông tin về Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bảo tàng và tư liệu mỹ thuật.

Phần 11: Người nghệ sĩ dành cả đời để khắc họa Bác Hồ

Trong hơn nửa thế kỷ hoạt động nghệ thuật, một đề tài đặc biệt xuyên suốt Diệp Minh Châu là Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ông vẽ.

Ông nặn.

Ông tạc.

Ông nghiên cứu hình tượng Bác trong nhiều hoàn cảnh.

Nhưng nếu chỉ nói rằng ông “vẽ nhiều về Bác” thì vẫn chưa đủ.

Bởi với Diệp Minh Châu, hình tượng Bác Hồ gắn với một câu chuyện cá nhân rất sâu sắc.

Nó bắt đầu từ tuổi trẻ.

Từ Nam Bộ.

Từ chiến khu Đồng Tháp Mười.

Từ ngày 2-9-1947.

Từ bức tranh bằng máu.

Và tiếp tục qua những năm tháng được gặp Bác ở Việt Bắc.

Đó là lý do hình tượng Bác trở thành một mạch lớn trong đời nghệ thuật của ông.

Sau này, ông tiếp tục sáng tác nhiều tượng về Bác, trong đó có “Bác Hồ bên suối Lênin” và “Bác Hồ với thiếu nhi”.

Năm 1969, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, Diệp Minh Châu đã dành nhiều thời gian để thực hiện một tượng Bác trong nỗi đau mất mát của mình.

Có thể nói:

bức huyết họa năm 1947 là điểm khởi đầu; những tượng đài về Bác sau này là sự tiếp nối của một tình cảm kéo dài suốt cuộc đời nghệ sĩ.

Chú thích ảnh: Các tác phẩm điêu khắc về Chủ tịch Hồ Chí Minh của Diệp Minh Châu. Nguồn: Cổng thông tin về Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và tư liệu mỹ thuật.

Phần 12: Người thầy của những thế hệ sau

Sau năm 1956, Diệp Minh Châu trở thành giảng viên Trường Mỹ thuật Việt Nam.

Ông không chỉ sáng tác mà còn truyền nghề.

Đây là một điểm rất đáng nhớ trong cuộc đời ông.

Một người từng học ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.

Một người từng đi qua chiến khu.

Một người từng mang nghệ thuật vào hàng ngũ Vệ quốc đoàn.

Giờ đây trở thành người đứng trên bục giảng.

Ông truyền lại kinh nghiệm hội họa và điêu khắc cho thế hệ trẻ.

Sau năm 1975, trở về Thành phố Hồ Chí Minh, dù tuổi đã cao, ông vẫn tiếp tục sáng tác và dành thời gian đào tạo, dìu dắt các nghệ sĩ trẻ.

Như vậy, di sản của Diệp Minh Châu không chỉ nằm trong những bức tranh và pho tượng.

Nó còn nằm trong những người ông đã truyền nghề.

Một người nghệ sĩ thực sự có thể để lại hai thứ:

Tác phẩm.

Và con người.

Diệp Minh Châu để lại cả hai.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Diệp Minh Châu trong hoạt động giảng dạy và mỹ thuật. Nguồn: các tư liệu về Trường Mỹ thuật Việt Nam và báo chí. Không gán người trong ảnh là học trò cụ thể của ông nếu nguồn không xác nhận.

Phần 13: Bức tranh máu trở thành chứng tích của một thời đại

Bức “Chủ tịch Hồ Chí Minh và thiếu nhi Bắc – Trung – Nam” ngày nay không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác định tác phẩm có giá trị về tư tưởng, lịch sử và nghệ thuật; tác phẩm thể hiện tinh thần yêu nước, khát vọng hòa bình, thống nhất đất nước và tình cảm đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Điều đặc biệt là thời gian đã làm biến đổi vật chất của bức tranh.

Máu không thể giữ màu như mực hay sơn.

Lụa cũng bị ảnh hưởng bởi thời gian.

Bức tranh ngày nay đã cũ.

Nhưng chính những dấu vết ấy lại khiến người xem cảm nhận rõ hơn tuổi đời của nó.

Một tác phẩm được tạo ra giữa chiến tranh.

Bằng máu của một người nghệ sĩ.

Đã đi qua hơn bảy thập niên.

Và vẫn còn đó.

Nó giống như một lời nhắn được gửi từ chiến khu Đồng Tháp Mười đến thế hệ hôm nay:

Có một thế hệ đã từng đặt cả tài năng, tuổi trẻ và sinh mệnh của mình vào cuộc đấu tranh giành độc lập.

Bức tranh vì vậy không chỉ kể về Bác Hồ.

Nó kể về những người đã tin vào ngày đất nước hòa bình và thống nhất.

Chú thích ảnh: Bức huyết họa của Diệp Minh Châu hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và được giới thiệu trong các trưng bày về lịch sử – mỹ thuật cách mạng. Nguồn ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và tư liệu báo chí.

Lời kết: Dòng máu của một người nghệ sĩ và ước vọng của một dân tộc

Ngày 2-9-1947, ở một chiến khu giữa Đồng Tháp Mười, một người họa sĩ trẻ đã làm một việc mà có lẽ rất ít người có thể quên.

Ông lấy máu của chính mình.

Và dùng nó để vẽ.

Không phải một bức tranh về bản thân.

Không phải một bức tranh để làm đẹp phòng triển lãm.

Ông vẽ Bác Hồ và ba em nhỏ đại diện cho Bắc – Trung – Nam.

Rồi gửi bức tranh ra Việt Bắc.

Gửi cùng một lá thư.

Trong lá thư ấy, ông viết rằng mình đã đưa nghệ thuật vào hàng ngũ Vệ quốc đoàn.

Ông viết rằng Cách mạng đã giải phóng cho nghệ thuật của mình.

Và ông viết:

“Tất cả thân con, đời con là của Cha rồi.”

Ngày nay, đọc lại câu nói ấy, chúng ta có thể cảm nhận được sức mạnh của một thời đại.

Một thế hệ trẻ đã sống trong một hoàn cảnh mà sự lựa chọn của họ không chỉ là lựa chọn nghề nghiệp.

Nó là lựa chọn đứng về phía nào của lịch sử.

Diệp Minh Châu đã đứng về phía cuộc kháng chiến.

Ông không chỉ nói.

Ông làm.

Ông gia nhập Vệ quốc đoàn.

Ông đi cùng các đơn vị chiến đấu.

Ông làm phóng sự mặt trận.

Ông vẽ người dân.

Ông vẽ du kích.

Ông vẽ người lính.

Ông ghi lại những cuộc đời trong chiến khu.

Và khi một người lính ngã xuống, ông cũng dùng nghệ thuật để giữ lại hình ảnh của người ấy.

Lê Hồng Sơn.

Một cái tên.

Một người lính.

Một sự hy sinh.

Một bức tranh.

Rồi đến ngày Quốc khánh năm 1947, ông dùng chính máu của mình để vẽ ba miền đất nước dưới hình ảnh Bác Hồ.

Đó là một hành động mãnh liệt.

Nhưng điều chúng ta cần nhớ không phải chỉ là sự kỳ lạ của chất liệu.

Điều đáng nhớ hơn là ước vọng phía sau bức tranh.

Bắc.

Trung.

Nam.

Ba miền.

Một dân tộc.

Một đất nước.

Một tương lai hòa bình.

Khi ấy, đất nước chưa thống nhất.

Chiến tranh còn kéo dài.

Không ai biết phải mất bao nhiêu năm nữa mới có ngày hòa bình.

Nhưng người nghệ sĩ đã vẽ ra điều ông mong muốn.

Một hình ảnh mà ông tin rằng rồi sẽ trở thành hiện thực.

Và nhiều năm sau, lịch sử đã đi đến ngày đất nước thống nhất.

Bức tranh vẫn còn.

Nó đã đi qua chiến tranh.

Đi qua thời gian.

Đi qua những biến động của đất nước.

Và hôm nay được bảo quản trong bảo tàng.

Một hiện vật nhỏ bé về kích thước.

Nhưng mang trong nó một câu chuyện rất lớn.

Câu chuyện về một người nghệ sĩ.

Câu chuyện về Nam Bộ.

Câu chuyện về những năm tháng kháng chiến.

Câu chuyện về tình cảm của một thế hệ đối với Bác Hồ.

Và sâu xa hơn:

câu chuyện về khát vọng hòa bình và thống nhất của một dân tộc.

Diệp Minh Châu đã mất năm 2002, sau hơn tám thập niên cuộc đời và hơn nửa thế kỷ hoạt động nghệ thuật. Ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật đợt I năm 1996 cho cụm tác phẩm tiêu biểu, trong đó có bức huyết họa năm 1947, Hương sen, Võ Thị Sáu trước quân thù, Bác Hồ bên suối Lênin và Bác Hồ với thiếu nhi.

Nhưng có lẽ phần thưởng lớn nhất đối với một nghệ sĩ là:

tác phẩm của mình còn được nhớ.

Hôm nay, khi nhìn bức tranh vẽ bằng máu ấy, chúng ta không nên chỉ nhìn thấy một hành động gây xúc động.

Hãy nhìn thấy một người thanh niên.

Một người từng có tuổi trẻ.

Từng có một con đường nghệ thuật riêng.

Nhưng đã đặt tài năng của mình vào cuộc đấu tranh của dân tộc.

Hãy nhìn thấy những người lính mà ông từng đi cùng.

Những người dân mà ông từng vẽ.

Những người đã hy sinh mà ông cố giữ lại gương mặt.

Và hãy nhìn thấy ba đứa trẻ Bắc – Trung – Nam trong bức tranh.

Chúng như một lời nhắc từ quá khứ:

Hòa bình không tự nhiên mà có.

Ngày hôm nay, trẻ em Việt Nam có thể lớn lên trong những ngôi trường bình yên.

Có thể chạy trên những con đường không có tiếng súng.

Có thể học, chơi, yêu thương và mơ ước.

Đó chính là tương lai mà những người năm xưa đã chiến đấu để giành lấy.

Trong số họ có những người cầm súng.

Có những người chữa thương.

Có những người làm báo.

Có những người viết văn.

Và có những người cầm cọ.

Diệp Minh Châu là một trong những người đã dùng nghệ thuật để đứng về phía đất nước.

Dòng máu trong bức tranh năm 1947 đã khô từ rất lâu.

Nhưng ý nghĩa của nó vẫn còn.

Bởi thứ được trao đi hôm ấy không chỉ là máu.

Đó là tuổi trẻ.

Là tài năng.

Là niềm tin.

Và là lời hứa của một người nghệ sĩ với quê hương:

đem nghệ thuật của mình góp phần vào cuộc đấu tranh để dân tộc được sống trong độc lập, hòa bình và thống nhất.

Chúng ta hôm nay được hưởng cuộc sống ấy.

Vì vậy, khi đứng trước bức huyết họa của Diệp Minh Châu, hãy dành một phút để nhớ đến ông.

Và nhớ đến tất cả những con người vô danh đã đứng phía sau những bức tranh ấy.

Họ đã trao đi những năm tháng đẹp nhất của đời mình để chúng ta có những năm tháng bình yên.

Chú thích ảnh: Chân dung Diệp Minh Châu, bức huyết họa “Chủ tịch Hồ Chí Minh và thiếu nhi Bắc – Trung – Nam”, không gian lưu giữ hiện vật và một số tác phẩm điêu khắc của ông. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Cổng thông tin về Chủ tịch Hồ Chí Minh và tư liệu mỹ thuật. Bức huyết họa là hiện vật thật được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ; các ảnh chân dung/tác phẩm khác được dùng để khép lại hành trình nghệ thuật của nhân vật.