Điều kiện ra đời của Đội du kích Ba Tơ

Trong cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam chống ách thống trị của ngoại bang, luôn nổi lên các cuộc đấu tranh vũ trang bạo động nhằm giành chính quyền, giành độc lập. Đó là mục tiêu và phương pháp nhất quán và xuyên suốt trong cuộc đấu tranh lâu dài đầy tử sinh ấy, nhất là từ khi có sự lãnh đạo của Đảng.

Quảng Ngãi là mảnh đất vốn có truyền thống đấu tranh kiên cường, bất khuất xóa bỏ bất công, vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, đặc biệt là truyền thống đấu tranh vũ trang. Thật vậy, từ khi thực dân Pháp đánh chiếm nước ta đến trước Cách mạng Tháng Tám thành công (1885 - 1945), với chiều dài lịch sử 60 năm, ở Quảng Ngãi đã nổ ra 9 cuộc khởi nghĩa vũ trang, trong đó có một cuộc khởi nghĩa đã giành được thắng lợi trọn vẹn. Đó là chưa kể các cao trào, các cuộc vận động đấu tranh quyết liệt chống chế độ thực dân và phong kiến. Cuộc khởi nghĩa Ba Tơ và sự ra đời của Đội du kích Ba Tơ là hệ quả của việc kế thừa và phát huy truyền thống đấu tranh kiên cường và bất khuất của đồng bào Quảng Ngãi dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Ba Tơ là một châu miền núi nằm ở phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, có địa thế núi non hiểm trở, có mạng đường (thủy, bộ) thông thương với các nơi trong và ngoài tỉnh.

Đại bộ phận cư dân Ba Tơ là người Hrê có truyền thống đấu tranh kiên cường và liên tục trong nhiều thế kỷ trước chống các triều đại phong kiến và thực dân Pháp. Chính nhờ những điều kiện thiên thời, địa lợi và nhân hòa đó mà đất Ba Tơ đã từng là căn cứ địa của nhiều cuộc khởi nghĩa trong nhiều thế kỷ qua. Đồng bào Ba Tơ không những đã anh dũng và liên tục đấu tranh để bảo vệ xóm làng và quê hương mình mà còn góp phần quan trọng vào cuộc đấu tranh chung của dân tộc giành độc lập, tự do và bảo vệ Tổ quốc.

Cuối năm 1940 và đầu năm 1941, thực dân Pháp đã biến hai nhà tù Ba Tơ và Gi Lăng thành hai căng an trí để giam hãm các tù chính trị đã mãn hạn tù từ các nhà đày ở các nơi đưa về, trong đó có những đồng chí cốt cán.

Từ cuối năm 1941, các đồng chí cộng sản ở Căng an trí Ba Tơ đã dần dần hình thành trung tâm lãnh đạo, đề ra chủ trương phát triển và củng cố tổ chức Đảng, chuẩn bị cho việc trốn thoát khỏi căng an trí hoặc nổi dậy cướp đồn binh Ba Tơ, lập căn cứ, phát động phong trào cách mạng trong toàn tỉnh, vùng dậy cướp chính quyền ở vùng nông thôn và rừng núi, chờ thời cơ tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn tỉnh. Và thời cơ đã đến, Nhật đảo chính Pháp (9-3-1945), dưới sự lãnh đạo kịp thời và quyết đoán của Tỉnh ủy lâm thời Quảng Ngãi lúc đó ở Căng an trí Ba Tơ, các đồng chí cộng sản đã tổ chức đội vũ trang xung kích dưới sự chỉ huy của các đồng chí Phạm Kiệt (Chỉ huy trưởng), Nguyễn Khoách (Phó Chỉ huy trưởng), Nguyễn Đôn (Chính trị ủy viên) cùng nhân dân địa phương với sự hỗ trợ của nhân mối binh vận đánh chiếm đồn binh Ba Tơ, hoàn thành thắng lợi cuộc khởi nghĩa Ba Tơ vào ngày 11-3-1945 (27 tháng giêng năm Ất Dậu). Và sau khởi nghĩa thắng lợi, đội vũ trang xung kích ấy được mang tên là Đội du kích cứu quốc quân Ba Tơ.