ĐINH CÔNG TRÁNG – LÃNH TỤ BA ĐÌNH
Cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp từng bước đặt ách thống trị lên Việt Nam, phong trào Cần Vương bùng lên mạnh mẽ ở nhiều địa phương. Trong những cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của phong trào ấy, khởi nghĩa Ba Đình (1886–1887) để lại dấu ấn đặc biệt bởi hệ thống phòng thủ kiên cố và cuộc chiến đấu quyết liệt của nghĩa quân.
Người giữ vai trò lãnh tụ chính của cuộc khởi nghĩa là Đinh Công Tráng, một sĩ phu yêu nước quê Hà Nam, từng trực tiếp chiến đấu chống quân Pháp trước khi đến Thanh Hóa xây dựng căn cứ Ba Đình.
Người con đất Trinh Xá
Đinh Công Tráng sinh năm 1842, tại làng Trinh Xá, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam, nay thuộc xã Thanh Tân, huyện Thanh Liêm.
Ông từng giữ chức Chánh tổng, có uy tín trong nhân dân và sớm thể hiện tinh thần yêu nước trong thời kỳ đất nước đứng trước họa xâm lăng.
Cuộc đời Đinh Công Tráng gắn với một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam: triều Nguyễn ngày càng suy yếu trong khi thực dân Pháp đẩy mạnh quá trình xâm lược.
Ông không chấp nhận đứng ngoài cuộc.
Người từng đánh Pháp ở Cầu Giấy
Khi thực dân Pháp tiến hành cuộc xâm chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai năm 1882, Đinh Công Tráng tham gia lực lượng của Hoàng Tá Viêm, phối hợp với quân của Lưu Vĩnh Phúc chống Pháp.
Ngày 19/5/1883, quân Pháp do Henri Rivière chỉ huy bị đánh bại trong trận Cầu Giấy.
Đinh Công Tráng được ghi nhận là một trong những người tham gia lực lượng đánh Pháp trong trận chiến này.
Những trải nghiệm chiến đấu tại Bắc Kỳ đã giúp ông tích lũy thêm kinh nghiệm quân sự.
Đó cũng là tiền đề để sau này ông trở thành một trong những thủ lĩnh quan trọng của phong trào Cần Vương.
Hưởng ứng Chiếu Cần Vương
Tháng 7/1885, kinh thành Huế thất thủ.
Vua Hàm Nghi được đưa lên chiến khu Tân Sở, và Chiếu Cần Vương được ban ra, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân đứng lên chống thực dân Pháp.
Đinh Công Tráng hưởng ứng lời hiệu triệu ấy.
Ông cùng nhiều văn thân, thủ lĩnh yêu nước khác ở Thanh Hóa xây dựng lực lượng chống Pháp.
Trong số những người cùng tham gia có Phạm Bành, Nguyễn Khế, Hoàng Bật Đạt cùng một số thủ lĩnh địa phương.
Chọn Ba Đình làm căn cứ
Năm 1886, Đinh Công Tráng cùng các đồng đội lựa chọn khu vực gồm ba làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ và Mỹ Khê, thuộc huyện Nga Sơn, Thanh Hóa, để xây dựng căn cứ kháng chiến.
Ba làng này nằm giữa vùng đồng chiêm trũng.
Vào mùa nước, khu vực gần như trở thành một vùng đất nổi giữa đồng nước, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phòng thủ.
Do mỗi làng có một ngôi đình và từ đình của làng này có thể nhìn thấy đình của hai làng còn lại, căn cứ được gọi là Ba Đình.
Đây là một lựa chọn thể hiện khả năng quan sát địa hình và tư duy quân sự của những người lãnh đạo nghĩa quân.
Xây dựng chiến tuyến Ba Đình
Đinh Công Tráng trực tiếp chỉ huy xây dựng hệ thống phòng thủ.
Nghĩa quân đắp thành, đào hào, dựng lũy tre và tạo nên một hệ thống công sự nhiều lớp.
Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, căn cứ có lớp đất cao khoảng 3 m, chân thành rộng từ 8–10 m, phía ngoài có hào và lũy tre dày đặc.
Đặc điểm địa hình khiến quân Pháp rất khó tiếp cận căn cứ.
Ba Đình vì thế không chỉ là nơi tập trung nghĩa quân mà còn trở thành một chiến tuyến phòng thủ được tổ chức khá quy mô trong điều kiện vũ khí còn hạn chế.
Cuộc chiến 34 ngày đêm
Từ cuối năm 1886 đến đầu năm 1887, quân Pháp mở cuộc tấn công quy mô lớn vào căn cứ Ba Đình.
Nghĩa quân dưới sự chỉ huy của Phạm Bành và Đinh Công Tráng chống trả quyết liệt.
Các cuộc tiến công của quân Pháp nhiều lần bị đẩy lui.
Nghĩa quân đã cầm cự trong khoảng 34 ngày đêm, gây cho đối phương nhiều khó khăn và tổn thất.
Đây là một trong những cuộc chiến đấu ác liệt nhất của phong trào Cần Vương trong những năm đầu.
Quân Pháp phá vỡ căn cứ
Trước sức mạnh quân sự vượt trội của thực dân Pháp, nghĩa quân cuối cùng không thể giữ Ba Đình lâu dài.
Ngày 21/1/1887, quân Pháp chiếm được cứ điểm.
Sau khi chiếm căn cứ, quân Pháp tiến hành phá hủy hệ thống phòng thủ và tàn phá khu vực Ba Đình.
Khởi nghĩa Ba Đình thất bại.
Nhưng cuộc chiến đấu của nghĩa quân đã cho thấy tinh thần kháng chiến quyết liệt và khả năng tổ chức phòng thủ của các thủ lĩnh Cần Vương.
Không chịu khuất phục
Sau khi căn cứ Ba Đình thất thủ, Đinh Công Tráng không đầu hàng.
Ông rút quân khỏi Thanh Hóa và tiếp tục tìm cách xây dựng lực lượng chống Pháp.
Theo các tư liệu lịch sử, ông tiếp tục hoạt động ở khu vực miền Tây Thanh Hóa và miền Tây Nghệ An, tìm cách gây dựng lại phong trào.
Đối với ông, việc căn cứ thất thủ không đồng nghĩa với việc chấm dứt cuộc chiến.
Ông tiếp tục chiến đấu cho đến những ngày cuối đời.
Hy sinh ở Nghệ An
Sau nhiều tháng tiếp tục hoạt động chống Pháp, Đinh Công Tráng bị quân Pháp truy lùng.
Ngày 5/10/1887, ông hy sinh trong một trận chiến tại làng Trung Yên, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An. Một số nguồn ghi ngày 6/10, nhưng Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và một số tư liệu khác ghi ngày 5/10/1887.
Ông mất khi mới khoảng 45 tuổi.
Cuộc đời người thủ lĩnh Ba Đình kết thúc giữa cuộc chiến chống Pháp, nhưng tinh thần kháng chiến của ông tiếp tục được hậu thế nhắc nhớ.
Một đối thủ khiến quân Pháp phải nể phục
Một điểm rất đáng chú ý là ngay cả phía đối phương cũng đánh giá cao khả năng của Đinh Công Tráng.
Theo tư liệu được dẫn trong các tài liệu lịch sử, tướng Pháp Mason nhận xét ông là người có tổ chức, trọng kỷ luật, cương trực, biết giữ quân và đặc biệt giỏi lập trận thế.
Nhận xét này phần nào cho thấy năng lực quân sự của Đinh Công Tráng.
Ông không chỉ chiến đấu bằng lòng yêu nước mà còn có khả năng tổ chức lực lượng và tận dụng địa hình.
Người lãnh tụ của Ba Đình
Khởi nghĩa Ba Đình thất bại về mặt quân sự, nhưng đã trở thành một trong những cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của phong trào Cần Vương.
Đinh Công Tráng giữ vai trò trung tâm trong việc xây dựng căn cứ và tổ chức chiến đấu.
Tên tuổi ông vì thế gắn chặt với Ba Đình.
Nhắc đến Ba Đình cuối thế kỷ XIX, người ta nhớ đến Phạm Bành và đặc biệt là Đinh Công Tráng.
Dấu ấn trong lịch sử chống Pháp
Đinh Công Tráng không phải người duy nhất đứng lên chống thực dân Pháp.
Cùng thời với ông còn có nhiều thủ lĩnh Cần Vương khác như Phan Đình Phùng, Nguyễn Thiện Thuật, Tống Duy Tân, Cao Thắng...
Mỗi người hoạt động ở một địa bàn khác nhau.
Nhưng Đinh Công Tráng có một vị trí riêng bởi ông đã góp phần biến Ba Đình thành một căn cứ phòng thủ có quy mô và tổ chức, khiến quân Pháp phải huy động lực lượng lớn mới có thể phá vỡ.
Cuộc chiến ấy trở thành một dấu mốc quan trọng của phong trào Cần Vương ở Thanh Hóa.
Đền thờ và ký ức quê hương
Ngày nay, quê hương Trinh Xá vẫn lưu giữ những dấu tích tưởng niệm Đinh Công Tráng.
Đền thờ Đinh Công Tráng được xem là một di tích lịch sử lưu niệm danh nhân, ghi nhớ người con quê hương đã đứng lên chống Pháp trong những năm cuối thế kỷ XIX.
Tên tuổi ông cũng được đặt cho đường phố, trường học và nhiều công trình ở các địa phương.
Đó là cách hậu thế gìn giữ ký ức về một người đã dành những năm tháng cuối đời cho cuộc đấu tranh chống ngoại xâm.
Đinh Công Tráng – Lãnh tụ Ba Đình
Đinh Công Tráng sống trong một thời kỳ mà đất nước phải đối diện với một kẻ thù có ưu thế vượt trội về vũ khí và quân sự.
Ông từng chiến đấu ở Bắc Kỳ, tham gia trận Cầu Giấy, rồi hưởng ứng Chiếu Cần Vương và cùng đồng đội xây dựng căn cứ Ba Đình.
Tại đây, ông biến một vùng đồng chiêm trũng thành một chiến tuyến phòng thủ khiến quân Pháp phải mất nhiều thời gian và huy động lực lượng lớn mới có thể đánh chiếm.
Sau khi Ba Đình thất thủ, ông vẫn không từ bỏ.
Ông tiếp tục rút về phía Tây Thanh Hóa, Nghệ An để gây dựng lực lượng.
Cuối cùng, ông hy sinh tại Nghệ An khi mới 45 tuổi.
Cuộc đời Đinh Công Tráng không kết thúc bằng một chiến thắng quân sự.
Nhưng điều ông để lại là hình ảnh một sĩ phu yêu nước, một người chỉ huy có năng lực và một thủ lĩnh không chịu khuất phục trước cuộc xâm lược của thực dân Pháp.
Hơn một thế kỷ sau ngày ông hy sinh, cái tên Đinh Công Tráng vẫn gắn liền với Ba Đình – một trong những biểu tượng tiêu biểu của phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX.
Đinh Công Tráng – Lãnh tụ Ba Đình, người con đất Trinh Xá, đã dành những năm tháng cuối đời cho cuộc kháng chiến và trở thành một trong những nhân vật tiêu biểu của lịch sử chống Pháp cuối thế kỷ XIX.
