ĐÌNH LÀNG LỖ GIÁNG – LỬA ĐỎ TRUYỀN THỐNG VÀ HỒN CỐT VĂN HÓA TRÊN ĐẤT HÒA XUÂN

ĐÌNH LÀNG LỖ GIÁNG – LỬA ĐỎ TRUYỀN THỐNG VÀ HỒN CỐT VĂN HÓA TRÊN ĐẤT HÒA XUÂN

Mỗi vùng đất trên dải đất hình chữ S đều mang trong mình những chứng tích lịch sử riêng biệt, những “địa chỉ đỏ” thầm lặng gìn giữ linh hồn và niềm tự hào của cha ông qua bao thế hệ. Đối với người dân Hòa Xuân, thành phố Đà Nẵng, Đình làng Lỗ Giáng chính là một biểu tượng thiêng liêng như thế. Giữa nhịp sống hối hả của một vùng đất đang thay da đổi thịt từng ngày với những khu đô thị sinh thái hiện đại, trên cung đường Dương Đức Nhan vẫn có một khoảng lặng đầy tôn nghiêm tọa lạc. Đó không đơn thuần là một công trình kiến trúc cổ, mà là một "pho sử đá" lưu giữ linh hồn và bản sắc của cha ông từ buổi đầu khai sơn lập địa, nơi giao thoa giữa nét đẹp văn hóa tâm linh truyền thống và ngọn lửa đấu tranh cách mạng kiên cường.

Để hiểu hết giá trị thiêng liêng của ngôi đình, ngược dòng thời gian về với hành trình hơn năm trăm năm khẩn hoang và gốc tích lập làng. Theo gia phả các tộc họ và bia ký còn lưu giữ, làng Lỗ Giáng được hình thành từ thời vua Lê Thánh Tông, khoảng những năm 1471 đến 1476. Đến năm 1555, trong cuốn sách cổ danh tiếng “Ô Châu Cận Lục” của danh sĩ Dương Văn An, tên làng Lỗ Giáng đã chính thức xuất hiện trang trọng, thuộc huyện Điện Bàn, phủ Triệu Phong, trấn Thuận Hóa bấy giờ. Nguồn mạch ấy được khơi trong từ những bước chân kiên cường của các vị Tiền hiền thuộc năm tộc họ lớn: Dương, Hồ, Nguyễn, Phạm, Lê. Rời bỏ quê hương xứ Thanh - Nghệ nhọc nhằn, các bậc tiền nhân đã vượt qua muôn vàn gian khổ để di cư vào dải đất miền Trung, dừng chân bên dòng sông Cẩm Lệ thơ mộng. Với bàn tay lao động cần cù và ý chí sắt đá, họ đã khai phá hơn 414 mẫu đất, biến vùng bãi bồi hoang vu thành xóm làng trù phú. Khi cuộc sống dần ổn định, để tạ ơn thần linh, cầu mong mưa thuận gió hòa và tạo nơi quy tụ sinh hoạt cộng đồng, bà con đã chung tay dựng nên ngôi Đình và Nhà thờ Tiền Hiền – nơi thờ phụng các vị thành hoàng bổn xứ cùng những người có công khai cơ lập nghiệp.

Trải qua thăng trầm thời gian, diện mạo kiến trúc của Đình làng Lỗ Giáng là một minh chứng sống động cho nét tài hoa và tư duy thẩm mỹ thuần Việt. Thuở ban đầu, do điều kiện kinh tế còn ngặt nghèo, đình chỉ được dựng lên đơn sơ theo kiểu chòi canh gồm bốn cột, hai kèo, mái lợp tranh, phần dưới để trống cho dân làng hội họp và phần trên làm nơi thờ cúng. Phải đến năm Bảo Đại nguyên niên (1926), cùng với sự hưng thịnh của làng xã, ngôi đình mới được mở rộng quy mô lớn theo lối kiến trúc truyền thống ba gian hai chái, sở hữu ba mươi sáu cột gỗ vững chãi cùng bốn mái lợp ngói âm dương hài hòa giữa trời và đất. Không gian đình được bố trí chặt chẽ, trang nghiêm từ ngoài vào trong gồm sân ngoài, sân trong, tiền đường, chánh điện và hậu tẩm. Phía ngoài cùng là cổng Tam quan uy nghi có tầng lầu phía trên, bên dưới đắp nổi ba chữ Hán “Lỗ đình môn”. Ngay cạnh đình là Nhà thờ Tiền Hiền Lỗ Giáng được xây dựng theo lối chữ Đinh, hay dân gian còn gọi là hình chuôi vồ. Theo các nhà nghiên cứu lịch sử, đình Lỗ Giáng có nét kiến trúc vô cùng độc đáo và hiếm có ở dải đất miền Trung với các hình tượng long, phượng, kỳ lân, dơi ngậm kim tiền được chạm khắc bay bướm, sống động. Nơi đây hiện vẫn lưu giữ nhiều báu vật thời gian quý giá như các bản sắc phong từ thời Minh Mạng đến Bảo Đại, ba tấm biển vàng của hai tộc Lâm, Phan, bốn bia đá cổ năm 1932, và đặc biệt là tấm biển vàng do vua Khải Định sắc phong năm 1925 mang dòng chữ “Mỹ tục khả gia” như một chứng nhận vàng son cho thuần phong mỹ tục của người dân nơi đây.

Không dừng lại ở những giá trị văn hóa tâm linh, Đình làng Lỗ Giáng còn là một “địa chỉ đỏ” kiên cường, chứng nhân cho những trang sử cách mạng oanh liệt của địa phương. Vào năm 1936, ông Hồ Thiêm – một người con ưu tú của làng Lỗ Giáng, học sinh trường Quốc học Huế – đã mang tinh thần của phong trào “Sinh viên đỏ” về quê hương, dũng cảm rải truyền đơn và bí mật treo lá cờ Đảng kiêu hãnh trước đình làng để kêu gọi nhân dân đứng lên đấu tranh đòi tự do, dân chủ. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ngôi đình tiếp tục giữ vai trò quan trọng khi trở thành nơi tổ chức Tuần lễ quyên góp vàng và đồng ủng hộ Chính phủ lâm thời, và là địa điểm diễn ra cuộc bầu cử Quốc hội khóa I năm 1946 đầy lịch sử. Trong suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, dù bị kẻ thù đánh phá ác liệt đến mức có lúc chỉ còn sót lại cổng Tam quan và hậu tẩm, đình làng vẫn đứng vững nhờ sự che chở, bọc lùm của nhân dân. Dưới mái đình rêu phong ấy, nhiều cuộc họp mật của cán bộ đã được tổ chức; đây là nơi nuôi giấu chiến sĩ, tập trung lực lượng du kích và là nơi tiễn đưa biết bao người con Hòa Xuân lên đường ra trận với tinh thần quyết tâm bảo vệ quê hương đất nước. Những vết hằn của thời gian trên mái ngói, góc sân như vẫn nhắc nhở về một “thời hoa lửa” đầy gian khó nhưng vô cùng hào hùng của dân tộc.

Ý thức được tầm quan trọng của di sản, vào tháng 4 năm 2007, quần thể di tích đã được UBND thành phố Đà Nẵng công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố. Khi dự án Khu du lịch sinh thái Hòa Xuân được triển khai, do cốt nền đô thị mới nâng cao, quần thể di tích bị lọt thỏm sâu hơn hai mét so với xung quanh. Để bảo vệ hiện trạng, một phương án trùng tu vô cùng nhân văn đã được thực hiện: phục dựng nhà thờ Tiền Hiền trên nền móng cũ, giữ nguyên cổng Tam quan và nâng toàn bộ di tích lên ngang bằng mặt đường. Đến năm 2018, công tác trùng tu hoàn thiện, trả lại vẹn nguyên từng họa tiết phù điêu, mái ngói âm dương và dáng vẻ uy nghi vốn có. Đình làng Lỗ Giáng hôm nay chính là sự giao thoa tuyệt đẹp giữa quá khứ lẫm liệt và tương lai rạng rỡ. Đối với thế hệ trẻ hiện nay, ngôi đình không chỉ là điểm tham quan du lịch mà đã trở thành một trường học lịch sử sống động. Đây thường xuyên là nơi tổ chức các hoạt động về nguồn, lễ kết nạp đoàn viên mới, các buổi sinh hoạt truyền thống và lao động tình nguyện chăm sóc cảnh quan di tích của đoàn viên, thanh niên địa phương.

Chiến tranh đã lùi xa, mảnh đất Hòa Xuân đang thay da đổi thịt từng ngày với những con đường rộng mở và những khu dân cư khang trang. Thế nhưng, ngọn lửa truyền thống dưới mái đình Lỗ Giáng cổ kính thì chưa bao giờ lụi tàn. Nó như một cây đa cổ thụ, rễ đâm sâu vào lòng đất lịch sử, cành lá vươn cao che chở cho tinh thần của người dân nơi đây. Ngôi đình sẽ mãi là biểu tượng thiêng liêng của truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí bất khuất qua bao thế hệ. Đối với mỗi người con của quê hương, sự nỗ lực học tập, sống có trách nhiệm và cống hiến cho xã hội hôm nay chính là cách trân trọng quá khứ sâu sắc nhất, để cùng nhau giữ gìn ngọn lửa truyền thống và xây dựng quê hương Hòa Xuân ngày càng giàu đẹp, văn minh.