ĐÌNH LÀNG PHƯỚC TRƯỜNG - DẤU ẤN QUÂN VÀ DÂN ĐÀ NẴNG
Đình làng Phước Trường là một trong những ngôi đình hình thành khá sớm trên mảnh đất Đà Nẵng, được xây dựng dưới thời vua Gia Long. Đình gắn liền với quá trình hình thành cộng đồng cư dân và những sự kiện lịch sử trọng đại của quân và dân Đà Nẵng. Hiện nay đình tọa lạc tại điểm giao nhau giữa đường Đông Kinh Nghĩa Thục và đường Lê Mạnh Trinh, thuộc phường Phước Mỹ, quận Sơn Trà (nay là Phường An Hải), thành phố Đà Nẵng.
Khoảng 400 trước, những lớp cư dân đầu tiên đến đây khai khẩn đất đai, lập nên làng xóm,… ngoài những công cụ, vật dụng cần thiết cho công cuộc mưu sinh trên vùng đất mới thì trong hành trang của họ còn mang theo những phong tục, tập quán, tín ngưỡng ở quê hương cũ của mình. Cùng với quá trình khai khẩn đất đai, lập nên làng xóm mới, khi cuộc sống dần đi vào ổn định, đời sống khá hơn, dân cư đông đúc hơn thì ngôi đình mới được người dân trong làng xây dựng, nó trở thành cơ sở văn hóa, là trung tâm hành chính của cả làng, và trong đó thờ vị thần cai quản xóm thôn, thờ các bậc Tiền Hiền đã có công khai phá, chiêu dân, mở đất.
Trong Tập tài liệu văn hóa vật thể và phi vật thể trên địa bàn quận Sơn Trà do Phòng Văn hóa - Thông tin quận Sơn Trà ấn hành năm 2008 cho biết, làng Phước Trường là một trong những làng hình thành lâu đời trên địa bàn quận Sơn Trà, có niên đại khoảng 400 năm. Trước đây, đất đai của làng phần lớn là đất hoang nhàn, bạch sa cằn cỗi nên đa số dân cư đều rất nghèo khổ, quanh năm suốt tháng họ tự nuôi sống mình bằng nghề hái củi, đốt than, đi râm lấy mật ong, một số sống bằng nghề đánh bắt cá trên biển. Chính vì vậy, nhân dân Phước Trường có câu: “Buổi mai lên núi đốt than; Buổi chiều xuống biển đào hang bắt còng”. Quanh đi quẩn lại là vậy nên cuộc sống của người dân trong làng một thời đã không vượt ra ngoài câu ca đó. Những người chuyên nghề đi biển thì thả mái chèo ra là tay cuốc, tay gàu lên cồn làm nông, phải “chân biển, chân cồn” mới đủ sống qua ngày.
Tuy đời sống nhân dân trăm bề khổ cực nhưng người dân trong làng vẫn luôn ngưỡng vọng, tôn kính đối với các bậc tiền hiền đã có công khẩn điền kiến bộ, quy dân tạo lập làng Phước Trường cũng như có nơi thờ Thành Hoàng Bổn Xứ đã ban cho nhân dân có đất để làm nhà ở, có đất để trồng trọt, chôn mồ mả,… Vì thế, vào thời Gia Long (trị vì: 1802 - 1819), nhân dân làng Phước Trường bằng sự chắt chiu đã tạo lập ngôi đình làng tường vôi, mái lợp tranh tre nứa lá.
Do quá nghèo khó nên trải qua nhiều thế hệ, các hương chức trong làng chưa hề một lần tổ chức hát bội trong lễ cúng Kỳ yên ở đình để cho người dân xem, cho dù hát tuồng là bộ môn nghệ thuật mà gần như hầu hết các địa phương trên địa bàn tỉnh Quảng Nam và Đà Nẵng trước đây vào mỗi dịp cúng kỳ yên thường mời các đoàn tuồng đến hát. Vì vậy, trong dân gian thời trước từng có câu ca truyền tụng rằng: “Trông cho con cóc (con ếch) mang giày; Phước Trường hát bội mấy ngày cùng coi”.
Tuy đời sống của người dân Phước Trường trước đây rất khốn khó, nhưng họ có lòng yêu nước nồng nàn. Mỗi khi có thế lực ngoại xâm, họ đều anh dũng đứng lên bảo vệ từng tấc đất của quê hương. Đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của quân và dân Đà Nẵng, trong khuôn viên của đình làng Phước Trường (đình cũ) có một cây me cao lớn khoảng 30 m, đến nay đã trên 200 năm tuổi, cành lá sum suê - đó là chứng nhân lịch sử một thời hào hùng của dân tộc. Dưới thời Pháp thuộc, tại địa điểm này, các cán bộ hoạt động cách mạng Khu Đông đã dùng làm nơi hội họp nên thực dân Pháp nhiều lần đưa quân càn quét và chúng đã đốt cháy đình. Địa điểm này cũng là nơi từng diễn ra cuộc mit-tinh nhân kỷ niệm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh ngày 02.9.1945 của nhân dân Khu Đông do Thành ủy Đà Nẵng tổ chức. Đây còn là nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng, nơi đứng chân hoạt động trong một thời gian dài của cơ quan Khu Đông thời kỳ chống thực dân Pháp.
Đặc biệt trong cuộc tiến công và nổi dậy tháng Tám năm 1945, vào ngày 26.8.1945, sau đình Mỹ Khê, đình làng Phước Trường cũng là nơi diễn ra buổi lễ chính quyền cách mạng lâm thời tuyên bố xóa bỏ bộ máy chính quyền của thực dân, phong kiến ở Phước Trường, thành lập chính quyền cách mạng.
Lịch sử Đảng bộ quận Sơn Trà (1930 - 1975) cho biết, trong suốt từ năm 1947 đến năm 1949, Khu Đông mặc dù là mảnh đất nhỏ, hẹp, nhưng lại có 3 đồn địch, trên sông Hàn có canô tuần tiễu thường xuyên. Cả ngày lẫn đêm, địch lùng ráp, cải trang, chọn những nơi cán bộ thường qua lại để phục kích, nhưng các cán bộ hoạt động cách mạng vẫn được sự chở che đùm bọc của nhân dân Phước Trường. Giữa lòng địch, cán bộ Khu Đông vẫn tổ chức được nhiều cuộc mit-tinh tại cây me Phước Trường, có sự tham dự của nhiều tầng lớp nhân dân. Lúc bấy giờ, ruộng đất công ở Phước Trường được Ủy ban Kháng chiến hành chính giao cho các tộc họ chia nhau canh tác và sau mùa thu hoạch nộp theo tỷ lệ quy định để nuôi cán bộ, dân quân trong lúc ngân sách còn eo hẹp, chưa đài thọ được.
Trong suốt những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp, những hoạt động của các chiến sĩ cách mạng luôn diễn ra ở đây trong sự cưu mang, che chở của người dân Phước Trường cho dù họ nghèo về vật chất nhưng lại giàu tấm lòng ái quốc. Cứ mỗi lần thực dân Pháp đốt đình, người dân bằng sự chắt chiu, chịu thương chịu khó, cần cù lao động, gom góp tài lực, vật lực tạo dựng lại đình để có nơi thờ phượng vị thần đã bảo trợ cuộc sống của mình. Đến lần thứ hai đình bị đốt (cuối năm 1947) thì người dân mới dời đình đến vị trí như hiện nay, cách ngôi đình cũ khoảng 200 m. Ở gian hậu tẩm - thờ thần Thành Hoàng Bổn Xứ của làng, Ủy ban Kháng chiến Khu Đông đã đào hầm bí mật dưới mái đình này để chứa chấp cũng như nuôi dưỡng các cán bộ hoạt động và lãnh đạo phong trào cách mạng. Theo hồi cố của ông Phan Văn Ký và các vị trưởng tộc ở Phước Trường thì vào khoảng năm 1948, trong đình (gian hậu tẩm thờ thần của đình hiện nay) có một căn hầm bí mật, khi cán bộ cách mạng họp ở cây me Phước Trường thì bị địch phát hiện, chạy theo đường bí mật ra Phước Hải (Phước Hải là một xóm trong xã Phước Trường) rồi quay ngược trở vào hầm bí mật ở đình Phước Trường để tránh địch.
Với những giá trị lịch sử đó mà sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30.4.1975), cây me trong khuôn viên đình Phước Trường (đình cũ) được Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng (nay là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đà Nẵng) gắn bia “Di tích lịch sử cây me Phước Trường”. Trên bia có khắc nội dung: “Sau khi ta chủ trương cho nhân dân hồi cư về thành phố, tại đây Thành ủy Đà Nẵng đã tập hợp đồng bào Khu Đông làm lễ Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh, cờ đỏ sao vàng được treo thị uy sát đồn giặc suốt ngày 19.8.1947”.
Ngày nay cứ theo lệ, hàng năm tại đình làng Phước Trường, vào ngày mồng 1 tháng 8 âm lịch, người dân làng Phước Trường lại tảo mộ Tiền Hiền; đến ngày mồng 9 tháng 10 âm lịch lại kỵ giỗ Tiền Hiền. Đặc biệt vào ngày mồng 10 tháng 6 âm lịch, người dân Phước Trường lại tổ chức lễ cầu an, cầu cho quốc thái dân an, phong điều vũ thuận, mùa màng bội thu. Trong ba đại lễ đó, lễ hội nào cũng mang tính thiêng liêng của nó, bởi thông qua lễ hội phần nào giáo dục cho thế hệ trẻ nhớ về cội nguồn, truyền thống của quê hương. Đặc biệt, lễ cúng kỳ yên ở đình đã thể hiện nét sinh hoạt văn hóa thiêng liêng, tín ngưỡng thờ thần, biết ơn thần, tạ ơn đất trời đã cho con người cuộc sống ấm no, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, tạo được sự cố kết của cộng đồng cư dân làng xã. Cũng chính ở sự liên kết cộng đồng làng xã mà tự bao đời nay, các tộc họ ở Phước Trường luôn có ý thức đoàn kết với nhau hơn, trao đổi cùng nhau những kinh nghiệm trong sản xuất cũng như ứng phó trước mọi chuyển biến của lịch sử.
Có thể nói, hơn 200 năm trôi qua, với biết bao biến thiên và thăng trầm lịch sử, đình Phước Trường đã gắn liền với đời sống của người dân nơi đây, là một biểu trưng tinh thần của làng xã người Việt ở Đà Nẵng, là nơi lưu giữ những tinh hoa văn hóa của nhân dân thuộc từng thời kỳ lịch sử và là nơi để họ thể hiện và thực thi hành động tín ngưỡng tâm linh của mình. Đồng thời, đình Phước Trường còn gắn liền với những sự kiện lịch sử quan trọng của Thành ủy Đà Nẵng và các cán bộ của Ủy ban Kháng chiến Khu Đông. Chính vì vậy, trong Công văn số 09/CV-BT của Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng Hà Phước Mai gửi Ban Đại diện Chư tôn tộc phái làng Phước Trường ngày 28.3.1998 trả lời về việc xin tu sửa đình làng Phước Trường đã khẳng định: “Đình làng Phước Trường là một trong nhiều di tích lịch sử văn hóa của quận Sơn Trà, vừa qua đã đăng ký và vào sổ kiểm kê di tích của bảo tàng. Hiện tại di tích đang xuống cấp, Bảo tàng Đà Nẵng đồng ý với việc xin tu sửa lại đình làng Phước Trường của Ban đại diện chư tôn tộc phái của làng, tuy nhiên khi tu sửa cần phải đảm bảo nguyên hình dáng cũ và giữ lại các yêu tố gốc của di tích, để sau này phục vụ việc giáo dục truyền thống yêu nước và văn hóa tại địa phương”.
Đình Phước Trường được Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng xếp hạng di tích cấp thành phố theo Quyết định số 1774/QĐ-UBND ngày 03/4/2017.
