Đinh Liệt - Danh tướng khai quốc trải qua bốn đời vua Lê
Đinh Liệt sinh năm 1400 tại Lam Sơn, huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa, trong một gia đình có truyền thống gắn bó với vùng đất Lam Sơn. Ông là em ruột của danh tướng Đinh Lễ và là cháu gọi Lê Lợi bằng cậu. Từ nhỏ, Đinh Liệt đã được cha đặt tên Hồng Mai và sớm bộc lộ sự thông minh, gan dạ, có năng lực về kinh luân và thao lược. Khi Lê Lợi chuẩn bị dựng cờ khởi nghĩa chống quân Minh, Đinh Liệt cùng anh là Đinh Lễ và người anh em Đinh Bồ tích cực hưởng ứng. Tháng 2-1416, ông là một trong 19 người tham dự Hội thề Lũng Nhai – sự kiện gắn với buổi đầu hình thành lực lượng nòng cốt của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Trong số những người tham dự hội thề, Đinh Liệt là một trong số ít người còn sống để chứng kiến ngày nghĩa quân giành thắng lợi và đất nước bước vào thời kỳ ổn định dưới triều Lê sơ.
Suốt mười năm theo nghĩa quân Lam Sơn, Đinh Liệt trải qua nhiều trận chiến và ngày càng thể hiện rõ tài năng của một vị tướng. Một trong những chiến công nổi bật của ông diễn ra tại Khả Lưu cuối năm 1424. Khi quân Minh bất ngờ phản công lực lượng Lam Sơn ở Nghệ An, Đinh Lễ được giao tổ chức mai phục, còn Đinh Liệt chỉ huy hơn một nghìn quân bí mật vòng xuống phía Đỗ Gia, nay thuộc Hương Sơn, Hà Tĩnh, rồi đánh từ phía sau. Sự phối hợp giữa hai anh em khiến quân Minh rơi vào thế bị động và thất bại. Sau đó, Đinh Liệt tiếp tục tham gia các trận đánh ở Tùng Lĩnh, Linh Cảm, góp phần giải phóng vùng Trà Lân và Ngọc Ma. Những thắng lợi này giúp nghĩa quân củng cố thế đứng ở Nghệ An và mở rộng địa bàn hoạt động về phía Nam.
Cuối năm 1427, khi nhà Minh đưa một đạo viện binh lớn do Liễu Thăng chỉ huy sang cứu Vương Thông đang bị vây ở Đông Quan, cuộc kháng chiến bước vào giai đoạn quyết định. Lê Lợi giao Đinh Liệt cùng Lê Sát, Lê Vấn và Lưu Nhân Trú chỉ huy lực lượng lên vùng Chi Lăng để chặn viện binh. Đội quân do Đinh Liệt chỉ huy tham gia trận đánh tại khu vực núi Mã Yên, nơi Liễu Thăng bị tiêu diệt. Chiến thắng này có ý nghĩa lớn đối với cục diện cuộc kháng chiến, góp phần làm suy yếu nghiêm trọng đạo viện binh nhà Minh và tạo điều kiện để nghĩa quân Lam Sơn đi đến thắng lợi cuối cùng. Sau khi Lê Lợi lên ngôi năm 1428, Đinh Liệt được xếp vào hàng cao trong số các Khai quốc công thần từng tham dự Hội thề Lũng Nhai. Năm 1429, ông được phong Đình Thượng hầu; đến năm 1442 được gia hàm Nhập nội Tư mã và tham dự triều chính.
Đinh Liệt không chỉ có công trong cuộc kháng chiến chống quân Minh mà còn tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách dưới triều Lê sơ. Năm 1434, khi quân Chiêm Thành tiến vào vùng phía Nam, ông được cử đem quân vào Hóa Châu. Nghe tin Đinh Liệt chỉ huy quân tiến đến, vua Chiêm Thành Bồ Đề đã rút quân. Những năm sau đó, ông tiếp tục được giao nhiều nhiệm vụ quân sự và chính trị. Tuy nhiên, cuộc đời ông cũng từng trải qua một giai đoạn đầy sóng gió. Sau vụ án Lệ Chi Viên năm 1442, khi triều đình đang do Thái hậu Nguyễn Thị Anh nhiếp chính vì vua Lê Nhân Tông còn nhỏ, Đinh Liệt bị bắt giam cùng gia quyến. Ông phải ở trong cảnh tù đày nhiều năm, đến năm 1448 mới được tha, trong khi gia quyến còn tiếp tục bị giam gần hai năm nữa. Dù trải qua biến cố lớn như vậy, sau khi được phục chức năm 1454, ông vẫn tiếp tục được triều đình tin dùng.
Năm 1460, khi tình hình triều đình có biến động, Đinh Liệt cùng Lê Lăng và Nguyễn Xí tham gia phế bỏ Lê Nghi Dân và tôn phò hoàng tử Lê Tư Thành lên ngôi, tức vua Lê Thánh Tông. Từ đây, Đinh Liệt tiếp tục giữ nhiều chức vụ cao, trở thành một trong những nhân vật có vai trò quan trọng trong triều chính. Năm 1461, ông cùng Lê Lăng được giao chỉ huy quân dẹp lực lượng chống đối ở vùng Bốn Man và sau đó được phong Thái sư phụ chính. Đến năm 1465, sau khi Nguyễn Xí qua đời, Đinh Liệt trở thành Tể tướng, tham gia quyết định nhiều công việc lớn của đất nước. Như vậy, từ một người lính của nghĩa quân Lam Sơn, ông đã trở thành một trong những trụ cột của triều đình Lê Thánh Tông.
Điều đặc biệt trong cuộc đời Đinh Liệt là tuổi tác không khiến ông rời bỏ chiến trường. Cuối năm 1470, khi vua Lê Thánh Tông thân chinh đánh Chiêm Thành, vị tướng đã ngoài bảy mươi tuổi vẫn được sung chức Chinh Lỗ Tướng quân, cùng Lê Niệm chỉ huy đội quân tiên phong. Cuộc tiến quân giành thắng lợi, vua Chiêm Thành Trà Toàn bị bắt. Nhưng trên đường trở về, Đinh Liệt lâm bệnh và qua đời năm 1471, hưởng thọ 72 tuổi. Ông được truy phong Trung Mục vương. Như vậy, trong hơn nửa thế kỷ, Đinh Liệt đã trải qua một hành trình đặc biệt: từ người tham dự Hội thề Lũng Nhai, trở thành danh tướng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, rồi tiếp tục giữ trọng trách dưới bốn đời vua Lê là Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông.
Sau khi Đinh Liệt qua đời, tên tuổi và công lao của ông tiếp tục được tưởng nhớ tại nhiều địa phương. Ông được thờ tại quê hương Lam Sơn và tại Đền thờ Tam Quốc công ở vùng Đông Cao, nơi thờ ba anh em Đinh Liệt, Đinh Lễ và Đinh Bồ. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi nhận Đinh Liệt là một trong những khai quốc công thần sống lâu nhất của nhà Hậu Lê, đồng thời là vị tướng có đóng góp cả trong chiến đấu lẫn công cuộc xây dựng đất nước sau chiến tranh. Cuộc đời ông vì thế không chỉ được nhớ bằng những chiến công ở Khả Lưu hay Chi Lăng – Xương Giang, mà còn bởi sự bền bỉ trong suốt một chặng đường lịch sử kéo dài từ buổi đầu khởi nghĩa Lam Sơn đến thời kỳ thịnh trị dưới triều Lê Thánh Tông.
