Đinh Ngọc Liên – Người đưa “Tiến quân ca” vang lên giữa ngày Độc lập

Chiều 2/9/1945, trước lễ đài tại Quảng trường Ba Đình, 75 nhạc công đứng thành hàng chỉnh tề. Trên tay họ là những chiếc kèn đồng sáng lên dưới nắng mùa thu.

Phía trước ban nhạc, nhạc trưởng Đinh Ngọc Liên đứng nghiêm trang, mắt hướng về lễ đài. Khi hiệu lệnh bắt đầu, đôi tay ông đưa lên. Những nốt nhạc đầu tiên của Tiến quân ca vang giữa quảng trường, hòa cùng tiếng hát của hàng vạn đồng bào.

Lá cờ đỏ sao vàng từ từ được kéo lên.

Trong thời khắc ấy, Tiến quân ca không còn chỉ là một ca khúc cách mạng. Bản nhạc được cử hành với tư cách Quốc ca của một nước Việt Nam độc lập. Và người chỉ huy dàn kèn trong giây phút lịch sử ấy chính là Đinh Ngọc Liên.

Ông sinh năm 1912 tại làng Phú Nhai, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Thuở nhỏ, Đinh Ngọc Liên sống trong không gian âm nhạc của một vùng quê Công giáo. Tiếng chuông, tiếng hát và những bản nhạc trong nhà thờ đã sớm nuôi dưỡng niềm say mê nghệ thuật trong ông.

Khi trưởng thành, người thanh niên tài hoa rời quê lên Hà Nội với mong muốn theo học mỹ thuật. Nhưng vì không đủ điều kiện vào Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, giấc mơ ban đầu của ông không thành. Giữa lúc cuộc sống bế tắc, Đinh Ngọc Liên được giới thiệu vào đội kèn lính khố xanh thuộc chính quyền bảo hộ.

Ông từng phân vân rất nhiều. Đăng lính cho chính quyền thực dân là việc bị nhân dân xa lánh, nhưng ông tự nhủ mình chỉ làm công việc thổi kèn, không trực tiếp đàn áp hay nhũng nhiễu đồng bào. Từ lựa chọn bất đắc dĩ ấy, Đinh Ngọc Liên bắt đầu học hỏi nghiêm túc về nhạc cụ, hòa âm và phương pháp chỉ huy dàn nhạc.

Nhờ tài năng cùng sự cần cù, ông dần trở thành một nhạc công giỏi, rồi được anh em tín nhiệm làm người phụ trách đội kèn. Mọi người quen gọi ông là “Quản Liên”.

Tuy làm việc trong đội kèn của chế độ thuộc địa, tâm hồn Đinh Ngọc Liên vẫn hướng về dân tộc. Những biến động của đất nước và phong trào cách mạng ngày càng lớn mạnh giúp ông nhận ra âm nhạc không chỉ để mua vui hoặc phục vụ các nghi lễ của kẻ thống trị. Âm nhạc còn có thể tập hợp con người, khơi dậy lòng yêu nước và thúc giục quần chúng đứng lên.

Tháng 8/1945, thời cơ tổng khởi nghĩa đến. Những nhạc công người Việt trong đội kèn Bảo an binh đồng loạt rời bỏ hàng ngũ cũ và đi theo cách mạng. Ngày 20/8, chỉ một ngày sau khi nhân dân Hà Nội giành chính quyền, Ban Âm nhạc Giải phóng quân được thành lập, do Đinh Ngọc Liên làm nhạc trưởng.

Lực lượng nòng cốt của ban nhạc chính là các nhạc công từng phục vụ trong đội kèn Bảo an binh. Nhưng từ đây, những chiếc kèn từng cất lên trong các nghi lễ của chính quyền thuộc địa đã được sử dụng để phục vụ nhân dân và Nhà nước cách mạng.

Trước mắt họ là một nhiệm vụ đặc biệt: chuẩn bị âm nhạc cho lễ công bố nền độc lập của đất nước.

Thời gian chuẩn bị chỉ tính bằng ngày. Đinh Ngọc Liên cùng các nhạc công phải gấp rút chuyển soạn, luyện tập những ca khúc cách mạng như Diệt phát xít, Giải phóng quân, Chiến sĩ Việt Nam và đặc biệt là Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao.

Đưa một ca khúc viết cho giọng hát sang trình diễn bằng dàn kèn không đơn giản. Nhạc trưởng phải phân chia giai điệu cho từng nhóm nhạc cụ, chỉnh nhịp độ và tạo nên âm thanh vừa hùng tráng, vừa trang nghiêm. Các nhạc công cũng phải tập luyện để từng tiếng kèn hòa vào nhau thật chính xác.

Đinh Ngọc Liên đặc biệt quan tâm đến nhịp mở đầu của Tiến quân ca. Sau này, ông cùng nhạc sĩ Nguyễn Hữu Hiếu góp ý để bản nhạc vào ngay nhịp hành khúc, tạo cảm giác dứt khoát và mạnh mẽ hơn.

Chiều 2/9/1945, Ban Âm nhạc Giải phóng quân có mặt tại Quảng trường Ba Đình. Đội hình 75 người lúc đó được xem là khá đồ sộ. Các nhạc công mặc trang phục chỉnh tề, cầm những chiếc kèn đã được lau sáng, hồi hộp chờ đợi.

Đinh Ngọc Liên từng tưởng tượng vị lãnh tụ của một cuộc cách mạng chắc hẳn sẽ có dáng vẻ thật uy nghiêm. Nhưng khi Chủ tịch Hồ Chí Minh xuất hiện, ông nhìn thấy một người giản dị trong bộ quần áo kaki đã sờn, dáng người thanh mảnh và gương mặt đôn hậu.

Giữa không khí thiêng liêng của buổi lễ, Đinh Ngọc Liên đưa tay chỉ huy. Tiếng kèn đồng đồng loạt cất lên giai điệu Tiến quân ca. Hàng vạn người hướng về lá Quốc kỳ đang tung bay trên lễ đài.

Có lẽ trong khoảnh khắc ấy, người nhạc trưởng càng cảm nhận rõ ý nghĩa của lựa chọn mà mình và đồng đội vừa thực hiện. Họ đã không còn là đội kèn phục vụ chế độ thực dân. Họ đang cử hành Quốc ca của chính đất nước mình, trước những người dân vừa giành lại quyền làm chủ vận mệnh.

Sau lễ Độc lập, Ban Âm nhạc Giải phóng quân tiếp tục biểu diễn phục vụ đồng bào, chiến sĩ và tham gia công tác tuyên truyền. Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, những người lính quân nhạc theo các đơn vị đến Khu 3, Khu 4 và căn cứ Việt Bắc. Tiếng kèn của họ vang lên giữa núi rừng, cổ vũ quân dân vượt qua những năm tháng gian khổ.

Đinh Ngọc Liên còn sáng tác và chuyển soạn nhiều tác phẩm cho dàn kèn, trong đó có Phất cờ Nam tiến, Phủ Thông chiến thắng, Hải cảng về ta và Vọng gác tiền tiêu miền duyên hải. Ông góp phần xây dựng lực lượng quân nhạc Việt Nam từ những ngày đầu còn thiếu thốn thành một đơn vị nghệ thuật chính quy.

Ngày 10/10/1954, khi đoàn quân chiến thắng trở về tiếp quản Hà Nội, Đinh Ngọc Liên một lần nữa đứng trước dàn quân nhạc. Đúng 15 giờ, dưới chân Cột cờ Hà Nội, ông chỉ huy cử hành Quốc thiều trong lễ chào cờ lịch sử. Lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên trên đỉnh Cột cờ giữa niềm xúc động của quân dân Thủ đô.

Như vậy, đôi tay người nhạc trưởng ấy đã chỉ huy Quốc ca trong hai thời khắc đặc biệt: ngày nước Việt Nam độc lập ra đời và ngày Thủ đô hoàn toàn giải phóng.

Năm 1959, Đinh Ngọc Liên trao tặng Bảo tàng Quân đội bộ kèn đồng gồm 20 chiếc từng được sử dụng trong lễ Độc lập. Những chiếc kèn hiện được gìn giữ như các chứng nhân của lịch sử.

Ông được phong danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 1988 và trở thành một trong những nghệ sĩ quân đội đầu tiên nhận danh hiệu cao quý này. Năm 2017, Nhà nước truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Cuộc đời Đinh Ngọc Liên là hành trình đặc biệt của một người nghệ sĩ tìm thấy con đường đi cùng dân tộc. Ông không chiến đấu bằng súng, mà bằng âm nhạc. Dưới đôi tay chỉ huy của ông, những chiếc kèn từng thuộc về bộ máy cai trị đã đồng loạt cất lên khúc quân hành của một dân tộc tự do.