Đinh Nho Liêm – Người đi qua những năm tháng gian lao của cách mạng và mặt trận ngoại giao

Năm 1947, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang trong những năm tháng vô cùng gian khó. Khi ấy, Đinh Nho Liêm đang là Ủy viên Thường vụ tỉnh Hà Tĩnh. Giữa lúc chiến trường còn nhiều khó khăn, ông được điều động lên Việt Bắc công tác tại Văn phòng Trung ương và trực tiếp làm thư ký riêng cho Tổng Bí thư Trường Chinh.

Những ngày ở Việt Bắc là một quãng đời đặc biệt của người cán bộ trẻ. Bộ phận giúp việc Tổng Bí thư khi ấy chỉ có vài người. Mọi người cùng sống trong một căn nhà sàn, mỗi người một góc. Cuộc sống rất thiếu thốn: bữa ăn chủ yếu là rau, cơm độn sắn; những ngày mùa đông phải đắp chăn sui và nằm gần bếp lửa để chống rét. Công việc cũng luôn trong trạng thái sẵn sàng di chuyển, kể cả ban đêm, bởi cuộc kháng chiến đang diễn ra trong điều kiện vô cùng khẩn trương.

Chính trong hoàn cảnh ấy, Đinh Nho Liêm có cơ hội tiếp xúc gần với công việc lãnh đạo ở cơ quan đầu não của cuộc kháng chiến. Những năm tháng làm việc bên cạnh Trường Chinh giúp ông trưởng thành thêm về bản lĩnh, tác phong và khả năng xử lý công việc. Sau này, khi nhớ lại quãng thời gian ấy, ông kể về những ngày sống giản dị trên Việt Bắc như một kỷ niệm sâu sắc trong cuộc đời hoạt động của mình.

Sau những năm tháng kháng chiến chống Pháp, con đường công tác của Đinh Nho Liêm gắn ngày càng sâu với lĩnh vực đối ngoại. Đặc biệt, trong những năm chiến tranh chống Mỹ, ông tham gia Tiểu ban Việt Nam, sau này là Vụ II của Bộ Ngoại giao – một bộ phận chuyên nghiên cứu các giải pháp đấu tranh ngoại giao với Mỹ trong cục diện vừa đánh vừa đàm.

Tại đây, Đinh Nho Liêm phụ trách “Tổ giải pháp”. Nhiệm vụ của tổ là nghiên cứu và chuẩn bị những phương án ngoại giao có thể được sử dụng tùy theo diễn biến của chiến tranh và tương quan lực lượng. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận tổ “Giải pháp” do ông làm tổ trưởng, trong khi “Tổ bước đi” do Võ Văn Sung phụ trách. Hai bộ phận cùng tham gia chuẩn bị những phương án phục vụ cuộc đấu tranh ngoại giao trong những năm 1968–1970.

Đây là công việc đòi hỏi sự thận trọng và giữ bí mật cao. Đằng sau những cuộc đàm phán công khai là cả một quá trình nghiên cứu, tính toán và chuẩn bị các phương án. Đinh Nho Liêm đã tham gia vào phần công việc âm thầm ấy – nơi những tài liệu, lập luận và kịch bản ngoại giao được chuẩn bị trước khi trở thành một phần của cuộc đấu tranh trên bàn đàm phán.

Năm 1978, Đinh Nho Liêm được cử làm Thứ trưởng Bộ Ngoại giao. Trong những năm tiếp theo, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng của ngành đối ngoại, trong đó có thời gian làm Đại sứ Việt Nam tại Lào và Liên Xô. Từ năm 1982 đến 1986, ông là Đại sứ Việt Nam tại Liên Xô, trong bối cảnh quan hệ Việt Nam – Liên Xô có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam.

Một dấu ấn khác trong sự nghiệp của Đinh Nho Liêm là những hoạt động liên quan đến quá trình tháo gỡ căng thẳng và tiến tới bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Trung Quốc. Năm 1989, ông dẫn đầu đoàn Việt Nam sang Bắc Kinh tiến hành thương thảo. Tài liệu về quá trình đàm phán cho biết khi đó ông là Ủy viên Trung ương Đảng, từng là Đại sứ tại Liên Xô và là một nhà ngoại giao có nhiều kinh nghiệm.

Nhìn lại cuộc đời Đinh Nho Liêm, có thể thấy hành trình của ông trải dài qua nhiều thời kỳ quan trọng của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX: từ những ngày gian khổ trên chiến khu Việt Bắc, đến cuộc đấu tranh ngoại giao trong chiến tranh, rồi những năm tháng hoạt động đối ngoại sau ngày đất nước thống nhất.

Nhưng phía sau những chức vụ và những cuộc đàm phán quan trọng vẫn là hình ảnh một người cán bộ trưởng thành từ những năm tháng chiến tranh. Những người từng làm việc với ông nhớ về một Đinh Nho Liêm nghiêm khắc trong công việc nhưng giản dị, thanh bạch và quan tâm đến đồng nghiệp. Một đồng nghiệp từng viết rằng ông luôn đau đáu trước những khó khăn của đất nước, dù ở nơi sang trọng hay trên bàn đàm phán vẫn giữ sự tập trung vào nhiệm vụ được giao.

Đinh Nho Liêm qua đời ngày 5 tháng 1 năm 2012, hưởng thọ 76 tuổi. Từ một người con của vùng đất Hương Sơn, Hà Tĩnh, ông đã đi qua những chặng đường lịch sử lớn của đất nước và để lại dấu ấn không chỉ trong ngành ngoại giao mà còn trong báo chí, văn học nghệ thuật Hà Tĩnh.